TÜRKİYE’DE DOĞURGANLIĞIN SOSYOEKONOMİK DİNAMİKLERİ: MEKÂNSAL PANEL VERİ EKONOMETRİSİ ÇERÇEVESİNDEN BİR ANALİZ

Authors : Zafer Beyiz

Pages : 14-35

Doi:10.52122/nisantasisbd.1808030

View : 120 | Download : 195

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Türkiye’de 1950’li yılların sonundan günümüze toplam doğurganlık hızı istikrarlı bir şekilde azalmaktadır (Kadın başına ortalama: 1950’de 6.4 çocuktan, 2023’te 1.6 çocuğa düşen değişim). Malthus’a göre ortalama gelir düştüğünde nüfus daha yavaş artar çünkü bireyler kısıtlanan imkânları nedeniyle daha geç evlenirler ve daha az çocuk sahibi olurlar. Doğurganlığa modern ekonomik yaklaşım, Malthus’un bu çerçevesinin gelişerek sürmesiyle şekillenmiştir. Modern ekonomik kalkınma yaklaşımı doğurganlık meselesini “demografik geçiş” sürecini de dikkate alarak incelemiştir. Öyle ki 19.yy’dan bu yana ilk olarak sanayileşmiş ülkelerde ve devamında bilhassa 20.yy’da gelişmekte olan ülkelerde ölüm oranlarındaki değişimler ve ortalama yaşam süresindeki artışlar nüfusu etkilemiştir. Bu etki demografik rejimlerin yüksek doğurganlık ve yüksek ölümlülükten, düşük doğurganlık ve düşük ölümlülüğe doğru derin dönüşümünü ifade etmektedir. Doğurganlığa modern ekonomik yaklaşım, toplumların Malthus benzeri durağan bir dengeden nasıl kaçtıklarını ve kişi başına düşen gelirlerin, beşeri sermayenin ve fiziksel sermayenin artmaya devam ettiği, doğurganlığın oldukça düşük seviyelere gerilediği ve evli kadınların işgücüne yoğun bir şekilde katıldığı ekonomiler olma yolculuğuna nasıl çıktıklarını analiz etmek için bir çerçeve sağlar. Bu çalışmanın amacı Türkiye’de toplam doğurganlık hızını etkilediği düşünülen bazı sosyoekonomik ve mekânsal belirleyicileri ortaya koymaktır. Ön testler ve model karşılaştırmaları sonucunda sabit etkiler altında tahmin edilen Mekânsal Durbin Modeli (SDM), hem teorik tutarlılık hem de istatistiksel anlamlılık bakımından en uygun model olarak belirlenmiştir. SDM modeline Driscoll–Kraay sağlam standart hatalar uygulanarak tahmin güvenilirliği artırılmıştır. Bu çerçevede elde edilen bulgular, Türkiye’de doğurganlık kararlarının sadece bireysel veya yapısal faktörlerle değil, aynı zamanda mekânsal bağlamlarla da şekillendiğini ortaya koymuştur. Analiz sonuçları, boşanma oranı, lise ve üzeri eğitim düzeyi ile beş yaş altı çocuk ölüm oranının doğurganlık üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve negatif etkiler yarattığını ortaya koymaktadır. Buna karşılık, evlilik oranı, takipteki krediler ve reel kişi başına gelir değişkenlerinin doğurganlık üzerindeki etkileri pozitif yönlü ve anlamlı bulunmuştur. Bulgular, doğurganlığın sosyoekonomik göstergelerle birlikte bölgesel düzeyde önemli farklılıklar gösterdiğini ortaya koymaktadır.
Keywords : Doğurganlık, kalkınma ekonomisi, mekânsal ekonometri, beşeri sermaye, mekânsal Durbin modeli.

ORIGINAL ARTICLE URL