RUSYA-İRAN İLİŞKİLERİ EKSENİNDE ERMENİSTAN FAKTÖRÜ: BİRLEŞTİRİCİ Mİ AYRIŞTIRICI MI?

Authors : Nazrin Alizada

Pages : 271-296

Doi:10.48068/rusad.1732002

View : 76 | Download : 269

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Uluslararası ilişkiler tarihinden bilindiği üzere Rusya-İran ilişkilerinin çok derin nitelikli bir geçmişi vardır. İki ülke arasındaki ilişkilerin en önemli gelişim vektörleri askeri-teknik, enerji ve ekonomik alanlardır. Ancak çift yönlü ilerleyen her iki devletin kendine özgü ulusal çıkarları söz konusu olduğundan bu ilişkilerin çatıştığı veya da rekabet içine düştüğü hususlar da bulunmaktadır. Güney Kafkasya bağlamında Rusya ve İran’ın bölgeye yönelik yaklaşımları, görünürde örtüşen stratejik hedeflere rağmen, derin yapısal çelişkiler içermektedir. Özellikle güvenlik ve iletişim hatlarının yeniden yapılandırılması süreçlerinde bu çelişkiler daha belirgin hâle gelmektedir. İran, bölgesel iletişim ve ulaşım ağlarının yeniden şekillendirilmesini uzun süre istikrarsızlık riski taşıyan bir gelişme olarak değerlendirmiş ve bu bağlamda uzlaşmaz bir tutum sergilemiştir. Buna karşın, Rusya ise tarihsel olarak bölgedeki ulaşım koridorlarının açılmasını, kendi jeopolitik nüfuz alanını genişletme potansiyeli taşıyan bir unsur olarak görmüş; bu nedenle daha dengeli ve pragmatik bir politika benimsemiştir. Benzer bir durum, Güney Kafkasya’daki, özellikle Ermenistan özelindeki Batı varlığına yönelik tutumlarda da gözlemlenmektedir. Her ne kadar her iki ülke de Batı’nın bölgedeki etkisinin artmasından genel anlamda rahatsızlık duysa da bu rahatsızlığın yönü ve derecesi bakımından ciddi farklar bulunmaktadır. Rusya, Batılı aktörlerin Ermenistan’daki etkisini doğrudan kendi bölgesel çıkarlarına tehdit olarak algılarken; İran, bu gelişmeyi Batı ile ilişkilerini dengeleme ve özellikle uygulanan yaptırımları yumuşatma yönünde fırsatçı bir araç olarak değerlendirme eğilimindedir. Bu çalışma, Ermenistan’ın Rusya–İran ilişkilerinde çoğu zaman varsayıldığı gibi bütünleştirici bir konumda değil; aksine, ayrıştırıcı bir eksende yer aldığını ileri sürmektedir. Bu çerçevede ilk olarak Rusya-İran ikili ilişkilerinin tarihsel gelişim çizgisi ele alınmakta; ardından Ermenistan faktörünün bu ilişkilerde nasıl bir ayrışma dinamiği oluşturduğu, somut örnek alanlar üzerinden analiz edilmektedir. Özellikle enerji ve lojistik projelerde her iki ülkenin Ermenistan üzerinden farklı stratejik yönelimler geliştirdiği, ayrıca güvenlik meselelerinde de ayrışan yaklaşımlar sergilediği tespit edilmiştir. Elde edilen temel bulgular, Ermenistan’ın Rusya ve İran açısından ulusal çıkarları doğrultusunda kullanılan bir dış politika aracı olduğunu ortaya koymaktadır. Enerji hatları, ulaşım projeleri ve sınır güvenliği gibi alanlarda Ermenistan’ın taraf olduğu girişimlerde, Moskova ve Tahran’ın farklı eksenlerde yer aldıkları görülmektedir. Rusya, Batılı aktörlerin Ermenistan’daki etkisini sınırlandırma yönünde pozisyon alırken; İran, bu durumu kendi lehine dönüştürme çabasıyla Batı yaptırımlarının etkisini azaltmayı hedeflemektedir. Sonuç olarak, Ermenistan’ın mevcut konumunun, Rusya-İran ilişkilerinde işlevsel bir bütünleştiricilikten ziyade, göreli bir ayrışma ve rekabet kaynağı teşkil ettiği sonucuna varılmaktadır.
Keywords : Rusya, İran, Güney Kafkasya, bölgesel politika, politik ayrışım, jeostrateji

ORIGINAL ARTICLE URL