XVII. Yüzyıl Osmanlısında Kadızâdeliler–Halvetîler Çatışması ve Siyasî Yansımaları

Authors : Veysel Öz

Pages : 544-579

Doi:10.18498/amailad.1740866

View : 116 | Download : 270

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :XVII. yüzyıl Osmanlı toplumunda dinî otoritenin sınırları, şer‘î hükümlerin uygulanış tarzı ve tarikatların kamusal meşruiyeti çerçevesinde şekillenen Kadızâdelî-Halvetî çatışması, yalnızca ilmî bir tartışmadan ibaret olmayıp, aynı zamanda siyasî, toplumsal ve kültürel yansımaları olan derin bir mücadeleyi temsil etmektedir. Bu makale, söz konusu çatışmanın tarihsel arka planını ve Osmanlı düşünce dünyasındaki yansımalarını ortaya koymak amacıyla kaleme alınmıştır. Araştırmada, Kadızâdelîlerin özellikle Birgivî Mehmed Efendi’nin “Tarîkat-ı Muhammediyye” adlı eserinden ilhamla bid‘at karşıtı bir söylem geliştirdikleri, semâ, devrân, cehrî zikir gibi tasavvufî uygulamaları hedefleyerek Asr-ı Saâdet’e dönüş idealini esas aldıkları tespit edilmiştir. Bu söylem, IV. Mehmed devrinde saray ve devlet erkânı nezdinde destek görmüş, “Yasağ-ı Bed” gibi düzenlemelerle tasavvufî uygulamalara yönelik müdahaleler kurumsal bir mahiyet kazanmıştır. Araştırmanın hedefi, söz konusu dinî ihtilâfın temelinde bulunan fikrî, siyasî ve içtimaî unsurları incelemek; Kadızâdelîlerin Osmanlı düşünce geleneği üzerindeki etkilerini ve cehrî zikir ve deverân ehli olan tasavvuf erbabının bu etkilere karşı geliştirdikleri İlmî mukavemeti ortaya koymaktır. Bulgular, Kadızâdelî hareketinin yalnızca ilmî zeminde değil, aynı zamanda siyasî alanda da etkinlik kazandığını; halkın gündelik yaşamını denetlemeye yönelik bir “emr-i bi’l-ma‘rûf” siyaseti izlediğini ve bunun zamanla bazı tarikatlara yönelik sistemli bir baskıya dönüştüğünü ortaya koymaktadır. Öte yandan, Abdülmecid Sivâsî, Abdülahad Nûrî ve Niyâzî-i Mısrî gibi mutasavvıflar, risâleleri ve vaazları aracılığıyla bu tek yönlü anlayışa karşı bir duruş sergilemişlerdir. Netice itibariyle Kadızâdelî-Halvetî çatışması Osmanlı\\\'da dinî çoğulculuk, otorite ve meşruiyet tartışmalarının odak noktası olarak değerlendirilmiştir. Çınar Vak‘ası ve Yasağ-ı Bed gibi hadiseler, devletin uzun vadede bu gerilimlere mutedil bir yaklaşım geliştirme ve merkezî otoritenin dinî zümreler arasında denge kurma çabasının bir tezahürü olmuştur. Bu minvalde Osmanlı Devleti, yönetimi altındaki farklı etnik ve dinî gruplara karşı tamamen yok etme politikası gütmektense, onların devlete bağlılığını temin etmeyi amaçlayan bir anlayış benimsemiş; bununla birlikte söz konusu grupların devleti bütünüyle kendi etkileri altına alabilecek faaliyetlerini engellemek için de çeşitli tedbirler almıştır.
Keywords : İslam Tarihi, Osmanlı, XVII. Yüzyıl, Dinî İhtilaflar, Kadızâdelîler, Sivâsîler, Zikir-Semâ Yasağı

ORIGINAL ARTICLE URL