Özbekistan’daki Yer Adlarında Kimlik ve İnanç Unsurları

Authors : Mustafa Said Arslan

Pages : 1836-1848

Doi:10.29110/soylemdergi.1776594

View : 85 | Download : 153

Publication Date : 2025-12-28

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, Özbekistan’daki yer adlarının (toponimlerin) kültürel kimlik ve inanç unsurları açısından incelenmesini amaçlamaktadır. Yer adları, sadece coğrafi mekânları tanımlayan göstergeler değil, aynı zamanda toplumların tarihsel hafızasını, inanç sistemlerini, değerler dünyasını ve kimlik inşasını yansıtan çok katmanlı yapılardır. Çalışmada, toplumsal hafıza kuramı çerçevesinde yer adlarının mekânsal kodlama işlevi ele alınmış; toponimlerin halkın geçmişiyle kurduğu bağı, kutsal mekân anlayışını ve kolektif kimliğin sürekliliğini nasıl sağladığı üzerinde durulmuştur. Araştırmada betimleyici doküman analizi yöntemi kullanılmış; T. Nafasov, V. Nafasova ve N. Oxunov’un hazırladığı temel toponimi sözlükleri ile konuyla ilgili bilimsel literatürden yararlanılmıştır. Analiz sürecinde, Özbekistan toponimileri tematik açıdan inanç merkezli adlar, atalar kültüne dayalı ünvanlar, doğa kültü ve animistik unsurlar, mitolojik ve efsanevi figürlerle bağlantılı adlandırmalar, dini-tasavvufi terimlerle şekillenen adlar ile sosyo-kültürel ünvanlara dayalı adlandırmalar olmak üzere sınıflandırılmıştır. Bulgular, Özbek yer adlarının büyük bir bölümünün “ota”, “bobo”, “pir”, “bibi”, “imom”, “eshon”, “mazor”, “quduq”, “chilla” gibi dini ve manevi unsurları içerdiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte “tog‘”, “soy”, “buloq”, “daraxt”, “qum”, “tosh” gibi doğa unsurları da hem İslamiyet öncesi halk inançlarının hem de İslam sonrası tasavvufi geleneğin mekânsal izlerini taşımaktadır. Ayrıca Afrosiyob, Alp Er Tonga, Qorqiz, Amir Temur, Jaloliddin Manguberdi gibi tarihî ve efsanevi şahsiyetlerle bağlantılı yer adları, Özbek halkının kahramanlık anlatılarını ve millî kimlik bilincini pekiştiren kültürel semboller olarak öne çıkmaktadır. Çalışma, Özbekistan’daki toponimlerin yalnızca dilbilimsel bir adlandırma değil, aynı zamanda toplumsal hafızanın, kültürel kimliğin ve manevi değerlerin sürekliliğini sağlayan birer bellek kodu olduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle araştırma, halk inançları, kültürel antropoloji, dinler tarihi ve folklor açısından zengin bir malzeme sunmakta; Türk dünyasının farklı bölgelerindeki toponimik yapıların karşılaştırmalı olarak incelenmesine katkı sağlamaktadır.
Keywords : Özbekistan, toponimler, kültürel kimlik, inanç unsurları, toplumsal hafıza

ORIGINAL ARTICLE URL