İstinsahtan İstihrâka: Muzır ve Memnû Bir Eser Olarak Ebû Müslim Destanı

Authors : Ali Kozan

Pages : 60-81

Doi:10.26650/iutd.1651662

View : 471 | Download : 702

Publication Date : 2025-10-27

Article Type : Research Paper

Abstract :Ebû Müslim Horasanî (ö. 137/755), Emevî iktidarına tepki olarak Horasan’da başlatılan isyanın önderlerindendir. Dönem kaynaklarında tarihî kimliğine dâir tafsilatlı malumat bulunsa dahi efsanevî/menkıbevî kimliği Ebû Müslim Destanı vesile; siyle yayılmış ve bununla halk muhayyilesinde yer edinmiştir. Destanda Ebû Müslim, Ehl;i beyt’in intikamını alan bir figür şeklinde karakterize edilir. Destanın bazı varyantlarında, Emevîlere ve bilhassa Mervânî hanedanına yönelik sert ifadelere yer verilir ve genel anlatısında da bu durum mümin;kâfir, Sünnî;Haricî ikilikler şeklinde karşımıza çıkar. Bu bağlamda Emevî hanedanı Ehl;i beyt düşmanı, sapkın, zâlim, mel‘ûn ve kâfir ifadeleriyle tanımlanırken isyana katılan zümreler mümin, mazlûm, şehit ve İslâmiyet’i eski saflığına kavuşturanlar olarak tasvir edilir. Osmanlı evreninde Ehl;i beyt sevgisini pekiştiren Ebû Müslim Destanı, yeniçeri kışlalarını, kahvehaneleri, ahî ve Bektaşî zümrelerini de içine alan önemli bir okur kitlesi edinmiştir. Ancak destanın bilhassa Hafız Ferdî’ye ait XVIII. asra tarihlenen manzum varyantında Oniki İmam üzerinden Şiî geleneğine ait unsurların da etkili olduğu bilinmektedir. Nitekim II. Mahmud devrinde Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması sonrasında (1826), Bektaşiliğe karşı bir devlet politikası ve tahkikatı oluşmuş, destanın içerisinde barındırdığı ifadeler bu politika çerçevesinde değerlendirilerek dînen ve siyâseten uygun olmadığı gerekçesiyle dolaşımı yasaklanmıştır. Abdülaziz (1861;1876) devrinde yaşanan hoşgörü ortamında nüshaları yeniden dolaşıma giren destanın II. Abdülhamid (1876;1909) devri matbuat politikası çerçevesinde basımı dinen ve siyaseten yeniden men edilmiştir. Bu çalışma, Abdülhamid devrinde edebî metinler özelinde Osmanlı Ehl;i beytçiliği ile Şiîlik arasındaki ayrımın yahut Osmanlı Sünnîleşmesinin keskin çizgilerle ortaya konulduğu iddiasını taşımaktadır. Bu bağlamda muzır/zararlı yayınlar arasında yer alan Ebû Müslim Destanı’nın dolaşımının yasaklanması ve ilgili yasağın gerekçeleri arşiv kayıtları üzerinden incelenmiştir. Ayrıca destanın tespitine yönelik denetim birimleri, denetim süreci, denetim yerleri, yasaklanma gerekçesi, toplatılma ve imha sürecine ilişkin veriler değerlendirilmiştir.
Keywords : Abbâsî ihtilali, Ebû Müslim Horasani, Ebû Müslim Destanı, II. Abdülhamid, matbuat yasakları

ORIGINAL ARTICLE URL