Tecvid İlminde Cehr, Hems, Şiddet, Rihvet Terimlerine Dair Mukayeseli Bir Analiz

Authors : Sinan Özdemir

Pages : 758-777

Doi:10.31121/tader.1702498

View : 170 | Download : 199

Publication Date : 2025-10-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Tecvid ilminin temel konularından olan sıfât-ı hurûf; mahreci müşterek bazı harfleri birbirinden ayırmayı, idğâm durumlarını kavramayı ve Arapçayı hatasız telaffuz etmeyi sağlayan bir keyfiyettir. Sıfatlar klasik anlayışta mümeyyiz-muhassin, karşıtlı-karşıtsız, kuvvetli-zayıf, lâzımî-ârızî vb. tasniflere konu olmuştur. Çağdaş anlayışta ise sıfatlar; çoğunlukla mehâric, mechûr-mehmûs, inficârî-ihtikâkî gibi birkaç aşamalı ses tasnifiyle değerlendirilmiştir. Bu çalışmada klasik anlayışta mefhumları net olmayan, hatta birbirine karıştırılan cehr, hems, şiddet, rihvet ıstılahları çağdaş perspektifle mukayeseli olarak incelenmiştir. Detaylı bir analiz sonucu, tecvid eğitiminde yaşanan bu probleme alternatif çözümler geliştirilmiştir. Arapça ve tecvid ulemâsı tarafından benimsenen anlayışa göre “cehr, nefesin akmadığı; hems, nefesin aktığı; şiddet, sesin hapsolduğu; rihvet sesin aktığı sıfattır.” Ancak Saçaklızâde’nin dediği ve modern dil biliminin desteklediği üzere “ses, işitilen bir nefes olup” telaffuza konu olmuşsa buna ses-nefes ayrımı yapmaksızın “ses” demek daha isabetlidir. Zira nefessiz ses üretimi imkânsızdır. Esasında klasik tariflerin; birbiriyle çelişen yorumlar ihtiva etmesi, meselenin özündeki bu sorunu çözme gayretinin de bir göstergesidir. Çağdaş fonetikçiler ise bu terimleri, ses tellerinin fonksiyonunu merkeze alarak tanımlamışlardır. Bazı tecvid bilginleri tarafından kabul gören bu güncel yaklaşım; —kısmen hems hariç— umumiyetle sıfatların klasik tasniflerine kategorik olarak uymakta, tecvid eğitimi açısından daha anlaşılır bir görüntü sergilemektedir. Bununla birlikte söz konusu çağdaş tanımların da çeşitli yönlerden eksik kaldığı görülmektedir. Neticede klasik ve çağdaş anlayışı dengeleyen şu tanımlama modeli önerilmektedir: “Cehr: Ses tellerinin harflerin telaffuzunda titreşim ürettiği, nefesin az kullanımını gerektiren, yüksek ve güçlü bir ses özelliğidir. Hems: Ses tellerinin sâkin harflerin telaffuzunda tamamen, harekeli harflerin telaffuzunda ise kısmen pasif kalmasıyla ortaya çıkan; nefesin yoğun kullanımını gerektiren, fısıltılı ve zayıf bir ses özelliğidir. Şiddet: Konuşma organlarında iki cismin tamamen kapanıp açılması suretiyle sıkışan sesin aniden salınmasıdır. Rihvet: Konuşma organlarında iki cismin birbirine yaklaşması sonucu sesin mutat bir sürtünmeyle akmasıdır.”
Keywords : Kıraat İlmi, Tecvid, Çağdaş Fonetik, Sıfât-ı hurûf, Cehr-Hems, Şiddet-Rihvet

ORIGINAL ARTICLE URL