ILISU BARAJI İNŞAAT SAHASINA RASTLAYAN DİCLE VADİSİNİN TUNÇ VE DEMİR ÇAĞLARI’NDAKİ YERLEŞİM SİSTEMLERİ VE KÜLTÜR TARİHİ

Authors : Ayşe Tuba Ökse, Erkan Atay, Murat Eroğlu, Yeliz Tan

Pages : 25-45

View : 20 | Download : 3

Publication Date : 2009-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Ilısu Barajı yapım çalışmaları nedeniyle bölgede yürütülen yüzey araştırmaları, Mardin yükseltisi ile Doğu Toros dağları ve Dicle nehrinin oluşturduğu küçük bir dağarası ovada yapılmış ve Çanak Çömleksiz Neolitik Döneme ait (Ökse vd. 2006) 65 yerleşim yeri ortaya çıkarılmıştır. MÖ 3-1. binyıla tarihlenen yüzey malzemesi 15 ayrı yerleşmeden toplanmıştır. Araştırılan alan nehrin her iki kıyısında olup 1600 ha alana yayılmaktadır. Erken Tunç Çağ malzemesi nehrin doğu kıyısında kalan üç yerleşmeden toplanmıştır. Birbirilerine yakın konumdaki bu yerleşmelerden biri büyük, diğeri orta, sonuncusu ise küçük boyutludur. Yerleşim yerlerinin seyrek olması Yukarı Habur ve Yukarı Dicle bölgelerindeki yerleşimlerle karşılaştırılabilir. Çanak çömlek, çizi bezemeli ve boyalı Ninive V gibi, portakal rengi mallar, portakal renkli ağzı kara kaseler ve Cezire gri mallarından oluşmaktadır ve MÖ 3. binyıl kuzey Mezopotamya kültürlerine tarihlenir. Erken Transkafkas mal grubuna ait bir çanak parçası, araştırılan bölgede bu binyılın son yüzyıllarında, kuzeydeki dağ kültürlerinin varlığına işaret etmektedir. Orta Tunç Çağ nehrin batı yakasında iki büyük, bir de orta boyutlu, doğu yakasında ise bir büyük, iki orta boyutlu yerleşim yeriyle temsil edilmektedir. Köylerin ve mezra/çiftlik evlerinin yoğun yerleşim düzeni büyük olasılıkla yağışa dayalı kuru tarım yapıldığını göstermektedir. Yüzey buluntuları, yalın düz mallar, kırmızı kahverengi boya astarlı mallar ve Habur boyalı mallarını kapsar. Benzer çanak çömlek topluluğuna sahip ve bu bağlamda karşılaştırılabilecek yerleşim sistemleri, bu yörenin MÖ 19-16. yüzyılda kuzey Dicle ve Yukarı Habur bölgesiyle ilişki içinde olduğunu göstermektedir. Geç Tunç Çağ malzemesi doğu yakasındaki bir büyük ve bir de küçük yerleşmeden toplanan Mitanni ve Orta Asur mallarından oluşmaktadır. Yerleşmelerin azalması, MÖ 15-11. yüzyıllarda Mitanni ve Orta Asur hakimiyeti sırasında, araştırılan bölgede yerleşik toplum nüfusunda belirgin bir azalma olduğunu göstermektedir. Doğu Anadolu’nun ve Yukarı Dicle’nin el yapımı Erken Demir Çağ çanak çömleği Dicle’nin batı kıyısında iki büyük ve iki orta boyutlu yerleşmeden, doğu kıyısında ise bir büyük, iki orta boyutlu ve iki küçük yerleşim yerinden toplanmıştır. Yerleşmelerin sıklığı ve malzemenin niteliği, Yukarı Dicle bölgesi ile doğu Anadolu’da olduğu gibi burada da mevsimlik, tarımsal yerleşim birimlerinin olduğunu göstermektedir.. Bu nedenle, Asur krallığının zayıfladığı MÖ 11-9. yüzyıllar arasında, kuzeydeki dağlık bölge göçer-çiftçi toplulukların Mardin bölgesinde de yaşadıkları anlaşılmaktadır. Yeni Asur Devri yalın çanak çömleği ise, nehrin batı kıyısında bir büyük, iki orta boyutlu ve üç küçük yerleşmeden, doğu kıyısında ise iki büyük ve altı küçük yerleşmeden toplanmıştır. Bu yerleşim düzenini, MÖ 9-6. yüzyıllarda kuzey Cezire’den bilinen, çiftlikler ve bunların bileşimi ile oluşan köyler şeklindeki katmanlanmış bir yapıyı yansıtmaktadır. Kırsal yerleşim birimlerinde, Geç Babil ve Pers Dönemi malzemesi arasında belirgin bir farklılık olmadığı için, Geç Demir Çağ’ı yüzey toplamasının değerlendirilmesine tam olarak yansımamıştır.
Keywords : Ilısu Barajı, Yukarı Dicle Havzası, Mardin, Tunç Çağları, Demir Çağları, Asur Dönemi

ORIGINAL ARTICLE URL