BİR DİLİÇİ ÇEVİRİ ÖRNEĞİ OLARAK RABGUZİ’NİN KISASÜ’L-ENBİYÂSI (XIV. YÜZYILDAN XVIII. YÜZYILA DOĞU TÜRKÇESİNİN SÖZ VARLIĞINDAKİ DEĞİŞMELER)

Authors : Yaşar Şimşek, Filiz Kaynak

Pages : 467-492

Doi:10.60163/tkhcbva.1677437

View : 193 | Download : 368

Publication Date : 2025-12-18

Article Type : Research Paper

Abstract :Batı Türkistan’da Türk-İslam geleneği içinde XIV. yüzyılda yazılan çok az eser günümüze ulaşmıştır. Rabguzi tarafından yazılan Kısasü’l-Enbiyâ (Peygamber Hikâyeleri), bu nadir eserlerden biridir. Eserin hem yazıldığı dönemde hem de yüzyıllar sonra bile Türk dünyasında oldukça popüler olduğu, çok sayıda yazma ve taş baskı nüshasının günümüze ulaşmasından anlaşılmaktadır. Rabguzi; Kisâî, Sa’lebî, Nişaburî ve Taberî’nin eserleri başta olmak üzere çeşitli kaynakları kullanarak Türk dili ve kültür tarihi açısından önemli bir eser vücuda getirmiştir. Ana kaynakları Arapça ve Farsça Kısasü’l-Enbiyâlar olmasına rağmen Rabguzi’nin eseri içerik ve üslup açısından öncüllerinden ayrılmaktadır. Rabguzi tarafından esere dâhil edilen ve muhtemelen dönemin vaizleri tarafından halka okunan şiirler; hikâyelerin Kur’an’dan ayetlerle kanıtlanması ve ayetlerin Türkçeye tercümesi İslam dininin anlaşılmasında Rabguzi’nin önemli bir pay sahibi olduğunu göstermektedir. Bu önemli eserin en eski nüshaları Harezm Türkçesi ile yazılmıştır. XIV. yüzyıl dil özelliklerini gösteren bu nüshalar, XVIII. yüzyıl gibi geç bir dönemde artık okuyucu için anlaşılamaz bir hâl almış olmalıdır ki eser müstensihler tarafından dönemin ve istinsah edildiği coğrafyanın diline uygun hâle getirilerek yeniden yazılmıştır. Bu makalede XIV. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar Türkistan coğrafyasında popülerliğini hiç kaybetmemiş olan Rabguzi’nin Kısasü’l-Enbiyâsı, diliçi çeviri bağlamında değerlendirilecektir. Değerlendirmeye esas teşkil eden nüsha, literatürde Paris nüshası olarak bilinmektedir. Mebhus nüsha, Harezm Türkçesi ile yazılan Londra ve Tahran nüshaları ile karşılaştırılacak ve XIV. yüzyıl ile XVIII. yüzyıl arasında coğrafya ve ağız özelliklerinin yazılı Türkçeye yansıması sebebiyle görülen söz varlığı farklılıkları üzerinde durulacaktır.
Keywords : DİLİÇİ ÇEVİRİ, RABGUZİ, KISASÜ`L-ENBİYA, HAREZM TÜRKÇESİ, ÇAĞATAY TÜRKÇESİ

ORIGINAL ARTICLE URL