Divan Şiirinde Bir İrsâl-İ Mesel Örneği: Ârife Bir Gül Yeter

Authors : Avni Erdemir, Mehmet Özdemir

Pages : 83-104

Doi:10.58648/inciss.1674249

View : 82 | Download : 77

Publication Date : 2025-06-04

Article Type : Research Paper

Abstract :Klasik Türk edebiyatında bir düşünceyi inandırıcı hâle getirmek, ispat etmek veya pekiştirmek niyetiyle şiirde atasözü ve buna benzer sözler kullanmaya irsâl-i mesel/îrâd-ı mesel adı verilmektedir. Anlam yoğunluğu ve az sözle çok şey anlatma özelliği münasebetiyle atasözü ve atasözü değerindeki sözler, 15. yüzyıldan itibaren klasik Türk şiiri metinlerinde çokça faydalanılan ürünlerdendir. Halkın kıvrak ve yaratıcı zekâsının bir ifadesi olan bu ürünler, klasik Türk edebiyatında 19. yüzyıla kadar hemen her şairin başvurduğu bir ifade biçimi olmuştur. 15 ve 19. yüzyıllar arasında klasik Türk şiirinde görülen ve kanaatkâr bir yaşam tarzını öne çıkaran “Ârife bir gül yeter.” ifadesi, klasik şairlerin duygu ve düşüncelerini çarpıcı bir şekilde muhataba aktarmak için kullandıkları sözlerden biridir. Fakat her şairin aynı şekilde kanaatkârlık vurgusu yaptığını söylemek de mümkün değildir. Her şair, bu atasözünden hareketle âşık ve sevgili arasındaki ilişkiyi kendi meşrebine göre ifade etme yoluna gitmiştir. Genel olarak divan şiirinde işlenen temel duygu aşktır ve şairler hem tasavvufi hem de beşerî aşk karşısında âşığın ne yapması gerektiğini bu atasözü vasıtasıyla kinayeli bir şekilde dile getirmişlerdir. Şairler bu atasözünü, kimi zaman herhangi bir değişiklik yapmadan kimi zaman bazı kelimeleri değiştirerek kimi zaman da sözün anlamını göz önünde bulundurarak şiirlerine aktarmışlardır. Bu çalışma kapsamında söz konusu yüzyıllar arasında yazılan ve elektronik ortamda bulunan 380 divan, şuara tezkireleri ve nazire mecmuaları taranarak bu atasözünün anlam çerçevesi ve kullanım özellikleri belirlenmeye çalışılmıştır. Buna göre öncelikle “Ârife bir gül yeter.” atasözünün kronolojik olarak kullanım seyri incelenmiş; sonra bu atasözünün geçtiği beyitler yapıları bakımından ele alınmış; daha sonra da atasözlerinin kullanıldığı beyitler anlam çerçeveleri bakımından incelenmiştir.
Keywords : Klasik Türk şiiri, irsâl-i mesel, arif, gül

ORIGINAL ARTICLE URL