Sûfî Çevrelerin Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’nde Mısır’da İktidardaki Konumu

Authors : Abdulkadir Turan

Pages : 272-300

Doi:10.32955/neu.istem.2025.11.2.01

View : 228 | Download : 317

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Nûreddin Mahmud Zengî (öl. 569/1174) ve Selâhaddin-i Eyyûbî (öl. 589/1193), Haçlılara karşı mücadeleyi yürütürken Şam ve Mısır’da ilmî ve tasavvufî esaslı, Ehl-i Sünnet merkezli toplumsal dönüşümü de zorunlu görmüşlerdir. Bunun neticesinde, Nûreddin Mahmud Zengî Devri’nde (541-569/1146-1174) Şam’da bu yönde dönüşüm yaşandığı gibi, Mısır’a hâkim Şiî Fâtımî iktidarı tamamen son bulmuş (567/1171), aynı zamanda Mısır’da sosyal zeminde ilimle iç içe bir Sünni tasavvuf hareketi başlamış ve Mısır’da bir sonraki asır (7./13. asır) için “tasavvuf ve tarikatlar asrı” denecek kadar tasavvuf hareketleri etkili olmuştur. Mısır’da Fâtımî izlerini silmeye, onun yerini alan devletin talep ettiği insanı ve sosyal yapıyı inşa etmeye yönelik başlatılan kapsamlı tasavvuf hareketinin kurumsal temsilcisi olarak Şeyhüşşûyûhluk makamı tesis edilmiştir. Bu makama Nûreddin Mahmud Zengî’den sonra Selâhaddin tarafından tayin edilen Şeyhüşşûyûh İmadüddin Ömer b. Hamaveyh’in vefatı (577/1181) üzerine, yerine Selâhaddin tarafından oğlu Sadreddin Muhammed b. Şeyhüşşûyûh atanmış ve Şam’dan Mısır’a getirilip Saʿdu’s-Saʿade hankahına yerleştirilmiştir. Saʿdu’s-Saʿade Hankahı, henüz Selâhaddin Devri’nde (567-589/1171-1193) Mısır’da tasavvuf faaliyetlerinin devlet nezdindeki merkez kurumu olarak iş görürken Şeyhüşşûyûh Sadreddin, Melikü’l-Âdil b. Necmeddin Eyyûb Devri’nden (596-615/1200-1218) itibaren devletin hiyerarşisinde yükselmeye başlamıştır. Sadreddin’in Evlâdü’ş-Şeyhüşşüyûh olarak ünlenen dört oğlu babalarının vefatından sonra Âdil’in oğlu Melikü’l-Kâmil’in Devri’nde (615-635/1218-1238) yükselişlerini sürdürmüşler ve Kâmil’in oğlu Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’ne (637-647/1240-1249) gelindiğinde sultandan sonraki en üst konuma çıkmışlardır. Melikü’s-Sâlih, zorlu bir mücadele ile ve Eyyûbî hanedan mensupları ile çekişip çatışarak 637/1240’ta kardeşi II. Âdil’i devirip Mısır’da sultan olmuş ve devletin kadrolarını değiştirmeye başlamıştır. Bu bağlamda bazı kadılar ile Eşrefî Memlûkleri de tutuklayıp devlet yönetiminden uzaklaştırmış, Eşrefî Memlûklerin yerini kendi memlûkleri ile doldurarak devletteki dengeleri Eyyûbî tarihinde olmadığı kadar değiştirmiştir. Onun sair ulemâyı da ötelemesiyle Evlâdü’ş-Şeyhüşşüyûh’ün alanı daha da genişlemiştir. Nûreddin Mahmud Zengî ve Selâhaddin-i Eyyûbî’nin Devletleri; ümerâ ve ulemâ devleti niteliğinde iken sûfî çevrelerin toplumsal zeminde de güç kazanmasıyla, Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’nde devlet, adeta sûfîler ve memlûklar devletine evrilmiştir. Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’nde ulemâ, kendisinden önceki hükümdarlardan gördüğü değeri görmemiştir. Melikü’s-Sâlih, Eyyûbîler Devri’nde yaygın olan hükümdarın ulemâ ile içli dışlı olmasına son vermiş, sûfîleri devlet nezdinde temsil eden Şeyhüşşûyûh makamını korurken ulemâyı, en azından adlî işlerde temsil eden kadılkudâtlık makamını bölmüştür. Melikü’s-Sâlih, kadı makamındaki ulemânın yargılama yetkisine görünürde dokunmasa da siyasi infazlar yaparak bu yetkiyi daraltmıştır. Neticede ulemâ, devlet yönetiminde önceki devirlere göre geri plana düşerken vezir ve ordu komutanı olan Fahreddin b. Şeyhüşşûyûh’un Melikü’s-Sâlih’in ölümünden sonra, isterse sultan olabileceğinden bile söz edilmiştir. Makalede bu bağlamda, Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’nde Mısır’da sûfî çevrelerin iktidar paydaşları içindeki konumu işlenmekte; Melikü’s-Sâlih’in devleti yeniden yapılandırırken hangi iktidar unsurlarını geri plana çekip hangilerini öne çektiği değerlendirilmekte, genel anlamda devlet ve sûfî çevreler ilişkisiyle ilgili özgün bir örneğin gözler önüne serilmesi amaçlanmaktadır.
Keywords : İslam Tarihi, Eyyûbîler, Melikü’l-Âdil, Melikü’l-Kâmil, Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb, Şeyhüşşûyûh

ORIGINAL ARTICLE URL