Endülüslü Sûfî İbn Berrecân’a Göre Haberî Sıfatlar -Tenbîhü’l-efhâm Özelinde-

Authors : Mustafa Aykaç

Pages : 382-414

Doi:10.32955/neu.istem.2025.11.2.05

View : 112 | Download : 223

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :536/1141 yılında Endülüs’te vefat eden İbn Berrecân mutasavvıf kimliğiyle ön plana çıkan çok yönlü bir âlimdir. Dinî, sosyal ve siyasal açılardan yaşadığı döneminin etkili isimlerindendir. Yaşadığı bölgede ve dönemde farklı mezheplerin bulunması ve tasavvufî kişiliği onun haberî sıfatlarla ilgili görüşleri hakkında merak uyandırmaktadır. Çünkü bir âlimin İslâm’ın ilk dönemlerinden itibaren önemli bir tartışma konusu olan haberî sıfatlar hakkındaki kanaatleri onun dinî düşünce sistematiğindeki yerini göstermesi bakımından önemlidir. İbn Berrecân’ın Tenbîhü’l-efhâm, Îżâḥul-ḥikme, Esmâ’ül-ḥüsnâ isimlerinde üç eseri günümüze ulaşmıştır. Onun ilmî kişiliğini yansıtan en önemli eseri Tenbîhü’l-efhâm isimli tefsiridir. Îżâḥul-ḥikme daha muhtasar bir tefsiridir. Konuyla ilgili yeterli bilgiyi barındırması sebebiyle çalışmamız tasavvufî tefsir anlayışının önemli örneklerinden biri olan Tenbîhü’l-efhâm etrafında şekillenmiştir. Çalışmamızdaki ilk amaç tasavvufî kişilikli bir âlim olan İbn Berrecân’ın kelâmî bir konu olan haberî sıfatları nasıl değerlendirdiğini tespit etmektir. İkinci amaç ise müellifin kendisinden kısa süre sonra yaşayan ve İslâm tasavvufunda önemli bir yeri olan İbnü’l-Arabî’ye (ö. 638/1240) bu konuda bir etkisinin söz konusu olup olmadığını ortaya koymaktır. Haberî sıfatların geçtiği âyetlere yaptığı açıklamalar İbn Berrecân’ın te’vil taraftarı olduğunu göstermektedir. Müellif her fırsatta ilâhî metinleri literal değerlendiren Müşebbihe ve Mücessime fırkalarını eleştirmektedir. Bununla beraber onun bazı te’villeri, te’vil taraftarı olan Ehl-i sünnet kelâmcıları ve Mu’tezile âlimlerinin te’vil anlayışını aşarak tasavvufî bir bakış açısının önemli örnekleri olmuştur. Onun haberî sıfatlardan ayn, ityân, mecî’ ve istivâ hakkında yaptığı te’vil ve açıklamalar tasavvufî özellikler arz etmektedir. Bunlardan istivâ sıfatı hakkında yaptığı yorumlar vahdet-i vücûd anlayışını akıllara getirmektedir. İbn Berrecân’a göre arşa istiva eden Allah istivâsıyla en küçük parçasına kadar âlemi tamamen kuşatmış olmaktadır. Bu kuşatma Allah’ın tüm varlıklara en ince ayrıntısına kadar hâkim olup bilmesini sağlayan bir kuşatmadır. Müellife göre istivâ kelimesi kul için de kullanılabilir. İbn Berrecân’a göre kulun istivâ etmesi olgunlaşması demektir. Bu istivasıyla kul, velî veya peygamber seviyesine ulaşabilir ve Allah ile bir çeşit birliktelik yaşar. İbn Berrecân’ın istivâ hakkındaki bu yorumları ile İbnü’l-Arabî’nin aynı sıfat hakkındaki görüşlerinin paralel olduğu görülmektedir. Onun tasavvufî bakış açısının etkisini diğer haberî sıfatlara dair yorumlarında da görmek mümkündür. Mistik kimliğinin bir yansıması olarak “ayn” sıfatını velî kullar; “ityân” ve “mecî’” sıfatlarını Allah’ın tecelli etmesi, “fevk” sıfatını bâtınî ve nefsî sıfatlar bakımından üstünlük olarak yorumlamıştır. “Gurb” sıfatını ise istivâ sıfatı ile iç içe ele almaktadır. Kelâmcıların anlayışına uygun olarak “yed” ve “kabza” sıfatlarını güç, kudret; “vech” sıfatını Allah’ın zâtı olarak yorumlamaktadır. İbn Berrecân tefsirinde itikâdî açıdan mezhebi kimliğini izhâr etmemektedir. Onun haberî sıfatlar hakkındaki kanaatlerinden hareketle mezhebi kimliğine dair birtakım tahminler yapmamız mümkün olsa da net bir tespitte bulunmamız mümkün olmamaktadır.
Keywords : Kelâm, Tasavvuf, Endülüs, Haberî Sıfatlar, İbn Berrecân

ORIGINAL ARTICLE URL