Din, Toplum ve Kültür İlişkileri Bağlamında Kıbrıs’ta Dinî-Tarihi Mekânların İhyası

Authors : İsmail Sezgin, Celaleddin Çelik

Pages : 491-519

Doi:10.32955/neu.istem.2025.11.2.09

View : 115 | Download : 293

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :1974 yılında Kıbrıs’ta yaşanan siyasi ve askerî gelişmeler adanın demografik ve mekânsal yapısını köklü biçimde dönüştürmüştür. Türklerin kuzeye, Rumların güneye yerleşmesiyle ada fiilen ikiye ayrılmıştır. 2003 yılında sınır kapılarının açılmasıyla birlikte her iki toplum, uzun süre uzak kaldığı eski yaşam alanlarını, yakınlarının mezarlarını ve dini mekânlarını yeniden ziyaret etme imkânı bulmuştur. Ayrıca bu ziyaretler duygusal boyutu yüksek durumların yaşanmasına sebep olmuştur. “Öteki Kıbrıs”ta kalan cemaatsiz camiler veya kiliseler otuz yıl boyunca zamana ve kimsesizliğe alışmak zorunda kalmıştır. Ötekinin sembolü olarak görülen mabetler, mezarlıklar ve diğer mekânlar bilerek ya da bilmeyerek tahrip edilmiştir. Görünen tablo karşısında bazı resmî kurumlar harekete geçmiş ve adada 2003 yılından itibaren ciddi bir şekilde tadilat ve ihya çalışmaları başlamıştır. 2008’de kurulan İki Toplumlu Kültürel Miras Teknik Komitesi aracılığıyla çalışmalar daha kurumsal ve ortak bir yapıya kavuşmuştur. Bu makalenin amacı, Kuzey Kıbrıs’ta dini yapıların inşa, ihya ve tadilat süreçlerinin dinin kamusal alandaki mekânsal görünürlüğünü, toplumsal hafızayı ve iki toplum arasındaki ilişkileri nasıl etkilediğini analiz etmektir. Bu amaç doğrultusunda çalışma, mekânsal dönüşüm ile sosyo-kültürel dönüşüm arasındaki ilişkiyi bütüncül bir bakışla ele almayı hedeflemektedir. Çalışmanın önemi, mabetlerin yalnızca ibadet mekânı olmanın ötesinde kolektif hafıza ve kimlik inşasında önemli rol oynaması ve yapılan müdahalelerin fiziksel onarımın ötesinde sosyo-kültürel sonuçlar doğurması bağlamında ortaya çıkmaktadır. Bu doğrultuda çalışma, mekân, hafıza ve kimlik ilişkisinin nasıl yeniden kurulduğunu ortaya koyarak özgün bir katkı sunmaktadır. Konuyla alakalı çalışmalar incelendiğinde, KKTC’de dini yapıların restorasyonu, yeniden ihyası ve kamusal görünürlüğüne ilişkin araştırmaların az sayıda olduğu görülmektedir. Mevcut çalışmalar genellikle kültürel miras yönetimi veya siyasi tarih üzerinedir. Buna karşın, toplumsal hafıza, kimlik ve dini pratikler üzerindeki etkileri bağlamında mabetlerin dönüşümü yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, söz konusu tadilat süreçlerinin sosyo-kültürel sonuçlarını karşılaştırmalı örnekler üzerinden analiz ederek literatüre anlamlı bir katkı sunmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda araştırmanın temel sorusu şudur: “Kuzey Kıbrıs’ta dini yapıların inşa, ihya ve yeniden kullanım süreçleri, kamusal alanda dinin görünürlüğünü ve toplumsal ilişkileri nasıl şekillendirmektedir?” Bu çerçevede ele alınan vakalar, yapılan tadilatların yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda tarihsel, toplumsal ve siyasal düzeylerde çok yönlü dönüşüm süreçleri ürettiğini göstermektedir. Dinî gruplar arasında hoşgörü ve tahammülün arttığı durumlarda mabetlerin ihya çalışmaları yakınlaştırıcı bir etki yaratırken çatışmacı tutumların hâkim olduğu durumlarda ise bu çalışmalar gerginliği artırmaktadır. Bazı uygulamalarda ise ibadet dışı yeniden kullanımın, mekânın dini bağlamdan uzaklaşmasına ve sekülerleşme yönünde bir dönüşüme katkı sağladığı gözlemlenmiştir. Şimdiye kadar adanın iki bölgesinde yüzlerce tarihi mekân restore edilmiştir. Bu makalede incelenen mekânlar ise Güney Kıbrıs’ta faal olan camiler, Kuzey Kıbrıs’ta faal olan kiliseler, Hala Sultan Tekkesi, St. Mamas Kilisesi, Apostolos Andreas Manastırı, Lefkoşa Ermeni Kilisesi, Denya Cami, Köprülü Hacı İbrahim Cami, Zuhuri Baba Tekkesi, Mevlevi Tekkesi, İslam İlahiyat Okulu ve tadilat sonrası cemaati olmadığından dolayı kullanılmayan KKTC’de atıl kalan kiliselerdir. Çalışmanın genel sonucu olarak, Kıbrıs’taki dinî yapıların restorasyonu ve yeniden ihyasının, iki toplum arasındaki ilişkilerin seyrine bağlı olarak hem yakınlaştırıcı hem de ayrıştırıcı etkilere sahip olabileceği görülmektedir. Ancak her durumda dinin kamusal görünürlüğünü yeniden şekillendiren güçlü bir toplumsal mekanizma olduğu ortaya konmuştur.
Keywords : din sosyolojisi, kıbrıs, Dini-tarihi mekân, İhya, Restorasyon, Kültürel miras

ORIGINAL ARTICLE URL