Osmanlı İmparatorluğu’nda Bir İktidar Göstergesi: Klasik Dönemde Kilise İnşa ve Tamir İzinleri (16.-18. Yüzyıllar) Politikası

Authors : Murat Polat

Pages : 647-677

Doi:10.32955/neu.istem.2025.11.2.14

View : 123 | Download : 319

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Osmanlı Devleti, çeşitli etnik, dini ve kültürel yapısıyla, farklı grupların zorunlu olarak bir arada yaşamasını gerektiriyordu. Müslüman olmayan nüfus arasında, Hristiyanlar ibadetlerini kiliselerde gerçekleştirirdi. Merkezi yönetim, Tanzimat Dönemi öncesi, kendisine tabi olan farklı dinden toplulukların ibadetlerini yaparken kullandıkları ibadet yerlerini inşa etmelerini, tamir ettirmelerini şeriat kurallarına ve içtihatlarına bağlamıştır. Devlet, mabetlerin statüsü, ibadet yerlerinin düzenlenmesi ve inşasını; İslam’da uygulanagelen zapt edilen yerlerin iş ve işleyişi ile ilgili uygulamalara ve kurallara göre düzenlemiştir. Bu kuralların temeli fethedilen yerlerin savaşılarak mı yoksa barış yolu ile mi fethedildiği ile ilgiliydi. Anvaten yani savaşılarak alınan yerlerdeki kiliselerin hukuki durumu tamamıyla padişahın verdiği kararla ilgiliydi. Bugüne kadar birçok İslam alimi Kur’an, sünnet ve hulefa-i raşidin dönemimdeki uygulamaları göz önünde bulundurarak mabetlerin hukuki statüleri ile ilgili birçok fetva vermiştir. Esasen verilen fetvalar, o dönemde karşılaşılan hukuki sorunları çözmeye ve gayrimüslim tebaanın ibadet yerleri ve ibadetlerini yapması ile ilgili karşılaştıkları sorunları şeriata göre çözmeyi amaçlamıştır. Osmanlı uleması da mabetlerin hukuki statüleri ve kullanımları ile ilgili çeşitli fetvalar vermiştir. 16. yüzyılın önemli Şeyhülislamlarından Ebussud Efendi’nin de mabedlerin hukuki statüleri ile ilgili birçok fetvaları olmuştur. Verilen fetvalar günlük yaşamda karşılaşan sorunları çözmek açısından dayanak oluşturmuştur. Kiliselerin tamiri hususunda verilen fetvalar bu yapıların tamir ve inşasına yönelik önemli göstergeler olmuştur. Kilise, kadim kiliseler arasında yer almadığı ve kilisenin bulunduğu şehir savaşılarak ele geçirildiği takdirde bu kilisenin sonradan inşa edildiğine hükmedilirdi. Bu gibi durumlarda; sonradan inşa edilen kiliseler yıkıldığı gibi bu kiliselerin inşasına göz yuman görevliler cezalandırılırdı. Kiliselerin tamirlerine izin verilmesi için tamir talebinde bulunulması, kadı ve diğer görevlilerin keşif yapması, şeyhülislamın fetva vermesi ve bu prosedürlere göre padişahın onaylaması gerekliydi. 1774 Kaynarca Kaynarca Anlaşması’nda İstanbul’da bir kilise inşa edilmesine karar verilmesi tartışmalara yol açmıştır. Osmanlı Devleti’nin moral üstünlüğünü kaybetmesi, savaşlarda alınan mağlubiyetler, batılılaşma ve yenileşme çabaları ve nihayet Tanzimat Fermanı ve Islahat fermanları mabetlerin hukuki statülerinin belirlenmesi, iş ve işleyişindeki sıkılığı esnetmiştir. Ancak bizim çalışmamız Osmanlı Devleti’nin Ortodoks politikalarını uyguladığı 16.- 18. yüzyıllarla sınırlıdır. Çalışmaya konu olan 16.-18. yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nin kiliselerde uyguladığı sıkı kurallar ve denetim prosedürleridir. Bu bağlamda; belgelerde ve şikâyetlerde adı geçen, tamir ve inşasında kurallara uyulmayan kiliseler ile bu kiliselere yapılan işlemler, yasadışı tamir ve inşası göz yuman kişiler ve kiliselerin yeniden inşasını yasal göstermeye çalışan uygulamalar, Osmanlı arşiv belgeleri incelenerek ortaya konulmuştur. Osmanlı Devleti\\\'nin gayrimüslim tebaasına yönelik politikalarını anlamak, imparatorluk yönetiminin çok kültürlü yapısını kavramak açısından hayati öneme sahiptir. Kiliselerin tamiri ve inşasına ilişkin uygulamalar, bu politikaların somut bir yansımasıdır. Bu çalışma, söz konusu süreçlerin bürokratik işleyişini, merkezi yönetim ile yerel unsurların etkileşimini ve hukuki çerçeveyi birincil kaynaklar olan Osmanlı arşiv belgeleri ışığında ortaya koymayı amaçlamaktadır. Mevcut literatürdeki genel kabullerin ötesine geçerek, somut vakalar ve resmi yazışmalar üzerinden Osmanlı hoşgörüsünün pratikte nasıl tezahür ettiğini görmek için bu çalışmaya ihtiyaç duyulmuştur. Kiliselerle ilgili Osmanlı Devleti’nin politikaları hakkındaki bilgiler, arşiv belgelerinden derlenerek transkribe edilip, ikincil kaynaklardan da yararlanılarak incelenmeye çalışılmıştır. Bu araştırma sayesinde, Osmanlı Devleti’nin kiliselere karşı tutumu ve Hristiyan toplulukların merkezî yönetimin kilise politikalarına karşı yaklaşımları daha derinlemesine incelenmiştir. Makalede araştırılan konu için kullanılan arşiv belgeleri, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı envanterinden oluşmaktadır. Kiliselerle ilgili yararlanılan arşiv fonlarının çoğu Mühimme Defterlerinden oluşmaktadır.
Keywords : İslam Tarihi, Osmanlı, Kilise, Şeriat, Gayrimüslim, Tebaa.

ORIGINAL ARTICLE URL