WIPO Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Bunlarla İlişkili Geleneksel Bilgiler Anlaşması Üzerine Bir Değerlendirme

Authors : Erdal Güler
Pages : 182-191
Doi:10.53472/jenas.1744340
View : 73 | Download : 111
Publication Date : 2025-12-30
Article Type : Research Paper
Abstract :2000’li yılların başından beri Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü’nün (WIPO) ve birçok ülkenin gündeminde olan konulardan biri de genetik kaynaklar ve geleneksel bilgilerin fikri mülkiyet rejimi arasındaki ilişki ve kapsamıyla ilgilidir. Mevcut fikri mülkiyet rejiminde biyoçeşitliliğe dayalı geleneksel bilgilere ilişkin buluşlar artmaktadır. Doğal kaynaklardan yararlanarak piyasada yeni ürün elde edenler genellikle ilaç, kozmetik, tarım gibi batılı şirketler iken kaynakları “kullanıcı” rolündedir. Bu kaynakların asıl sahipleri olan yerli toplulukların yani zengin biyoçeşitliliğe sahip güney ülkeleri ise kaynakları “sağlayıcı” rolündedir. Dolayısıyla kaynakları sağlayıcıları ve kullanıcıları arasında faydaların adil ve eşit paylaşımı sorunu ortaya çıkmaktadır. 2024 yılında WIPO, “Fikri Mülkiyet, Genetik Kaynaklar ve Geleneksel Bilgiye İlişkin Anlaşması”nı uzun süren müzakerelerin sonunda kabul etmiştir. Bu anlaşma, genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgilerin korunması ve fikri mülkiyet hakları arasındaki “uyumlaştırma ve denge” ilkeleri kapsamsında tarihi bir adım olarak nitelendirilmektedir. Genel olarak anlaşma, geleneksel bilgilere dayalı verilen patentlerin kaynağın kökeninin açıklanmaması şikâyetleri dikkate alarak müzakere edilmiştir. Bu anlaşma etkin patent rejimi ve geleneksel bilgilere dayalı hatalı patentleri önlemeyi amaçlamıştır. Aynı zamanda biyoçeşitlilik hukuku ve fikri mülkiyet hukuk arasında bir köprü kuran bir anlaşma olarak da adlandırılmaktadır. Bu çalışmada, anlaşmanın yerli toplulukların korunması ve fayda paylaşımın gerçekleştirilmesi için uluslararası hukukta ilkelerde boşluklar, belirsizlikler taşıdığını ve imza/onaylama sayısının belirlenen hedefe ulaşamamasından anlaşmanın yürürlüğe gir(e)memesi, hukuksal süreçler başlamış dahi olsa anlaşma hükümlerinin uygulamada sınırlı kalacağını ileri sürmektedir.
Keywords : : Fikri Mülkiyet Rejimi, Biyoteknoloji, Geleneksel Bilgi, Biyokorsanlık

ORIGINAL ARTICLE URL