TÜRK KÜLTÜRÜNDE ŞAMAN: RİTÜEL HAREKETİN BEDENSEL İFADESİNDE DÖNÜŞ

Authors : Meltem Öner, Mehmet Erol

Pages : 285-308

Doi:10.33692/avrasyad.1648928

View : 104 | Download : 72

Publication Date : 2025-06-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Türk mitolojisi ve kozmolojisi, evrenin yapısını ve işleyişini belirli karşıtlıklar üzerinden ele aldığı gibi yer ve gök arasındaki dengeyi, kozmik düzeni ve bu anlayışın toplumsal yaşamdaki karşılığını ritüeller, inanç sistemleri ve kültürel pratiklerle görünür kılar. Tüm sistem, insan ve evren arasındaki ilişkiyi anlamlandırmaya yönelik derin kavramsal bir çerçeve sunarken, şaman bu çerçevenin hem aktarıcısı hem de deneyimleyicisi olarak öne çıkar. Şaman, sahip olduğu mitsel bilgi sayesinde evrenin yapısını ve işleyişini kavrar; kozmik bir seyyah olarak alt ve üst dünyalara yolculuklar gerçekleştirir, tanrılarla ve ruhlarla iletişim kurar. Bu süreç, şamanın ruhsal kimliğini ve gücünü sergilemesine olanak tanıdığı gibi toplumsal sorumluluklarını yerine getirmesini de mümkün kılar. Şamanın ritüeller sırasında sergilediği ruhsal ve fiziksel eylemler, dans aracılığıyla somutlaşır. Dansın dönüş hareketine dayanması şamanın transa geçmesini sağlarken, aynı zamanda kozmik döngünün bedensel bir ifadesi olarak evrenin yapısı ve işleyişine dair bedensel kodlar üretir. Böylece dans, bir beden dili olarak kültürel bellek ve kimlik inşasında işlevsel bir araç hâline gelir. İnsanlık tarihi kadar eski geçmişe sahip olan dans, kendi kültürel dinamiklerinden beslenerek sosyal çevre, din ve coğrafyanın etkisiyle toplumların ayrılmaz bir parçası hâline gelir. Hareket tarzı, temsil biçimi, simgeleri ve davranış kodlarıyla şekillenen dans, bu kültürel süreç içerisinde derin bir anlam kazanır ve kendine özgü bir bellek inşa eder. Türk halk danslarının tarihsel kökenine uzanan kültürel aktarım sürecinde, şaman dansının etkilerinin özellikle tam dönüş hareketlerine sahip düzende ve halka biçiminde belirginleştiği gözlemlenmektedir. Bu danslar hem inançsal hem de seküler bağlamlarda, bedensel bir ifade aracı olarak toplumsal ve kültürel normların aktarımında aktif bir rol üstlenir. Şamanların kozmik yolculuk, tapınma, kurban sunma, sağaltma, bolluk, bereket ve ölüm gibi sebeplerle gerçekleştirdiği danslarda, dönüş hareketi sembolik anlamlar taşır ve ritüelin yapısını belirleyerek sürecin anlam kazanmasında temel bir rol üstlenir. Kültürel aktarım süreci göz önüne alındığında Türk halk danslarında dönüş ve halka düzeni, inançsal boyutta vecdin şekli, ibadetin ruhu, devran içinde kozmik yolculuk ve tanrıyla özdeşleşmenin ifadesi haline gelebildiği gibi sosyal alanda bereketin artırılması, birliğin sağlanması, normların korunması, törenlerin sürdürülmesi ve bir gruba aidiyetin ifade edilmesi gibi işlevler üstlenerek sosyal bağlayıcılığı güçlendirir. Bu bağlamda, dans bir beden dili olarak değerlendirilmekte ve şaman ayinlerinde çeşitli işlevler üstlenen dansın biçimi, ritüel süreci şekillendirmedeki rolü ve bu sürecin Türk halk danslarında görünür olması dikkate değer olmaktadır. Bu makale, dönüş hareketine dayalı Türk halk danslarının, şamana ait kültürel belleğin bir yansıması olabileceğine dayanarak, dansların inançsal ve sosyal alanlarda nasıl bir aktarım ve ifade taşıdıklarını, dansın kültürel bellekteki sembolik boyutlarını ve aktarım ortamlarını dönüş hareketi üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır.
Keywords : dans, dönüş, ritüel, şamanizm, kültürel bellek

ORIGINAL ARTICLE URL