Şehrezûrî’de Burhân Sanatı
Authors : Adem Evmeş
Pages : 75-105
Doi:10.15745/da.1761773
View : 184 | Download : 282
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu makalenin konusunu 13. yüzyıl İslâm filozoflarından Şemseddin Şehrezûrî’nin (öl. 687/1288’den sonra) burhân sanatına ilişkin görüşlerinin analizi oluşturmaktadır. Klasik mantıkta burhân, kesin bilgiye ulaştırması bakımından önemli ve merkezi bir konuma sahiptir. Burhân, kesin ve zorunlu öncüllere bağlı olarak istidlal yoluyla elde edilen kesin ve yakînî bilgiyi ifade etmektedir. Bu yönüyle burhân hem mantığın hem de bütün bilimlerin temelinde önemli bir yere sahiptir. Zira burhân, insan zihnini zan ve yanlıştan ayırarak kesin bilgiye götüren yegâne yöntemdir. İslâm düşünce geleneğinde de burhân, filozoflar tarafından gerekli önemi görmüştür. Çalışmanın özgün değeri, İşrâkî düşüncenin önemli temsilcilerinden biri olan Şehrezûrî’nin mantık bilimi üzerine mevcut literatürde önemli çalışmalar bulunmasına rağmen, bilimsel kanıtlamanın yolu olan burhân bağlamında yeterince detaylı bir şekilde ele alınmamış olmasıdır. Nitel araştırma yöntemlerinden dokümantasyon tekniği kullanılarak hazırlanan bu çalışmada, Şehrezûrî’nin başlıca eserlerinden olan Şerhu Hikmeti’l-İşrâk, Şerhu’t-Telvîhât ve özellikle eş-Şeceretü’l-İlâhiyye adlı eserleri incelenerek öncelikle burhân sanatının tanımına ve burhân sanatının tanımlanması ile ilgili tartışmalara dikkat çekilerek burhân sanatının kısımları ele alınmıştır. Bilimlerin konu ve meseleleri arasındaki genellik-özellik ilişkisine bağlı olarak bilimlerin birbirlerinden ayrıştıkları veya benzeştikleri durumların burhânî arka planı ortaya konularak, aynı konuyu ele alan iki farklı bilimin mümkün olup olmadığı gibi bilimler tasnifi ve hiyerarşisini ilgilendiren problemlere odaklanılmıştır. Ardından bilimsel kanıtlamanın bilimlere uygulanması bağlamında her bilimin kendilerine dayandığı ilkeleri, konuları ve kanıtlamak istedikleri ve bu bunlara ilişkin sorunları incelenmiştir. Bu çalışmadaki temel sorularımızdan biri Şehrezûrî burhânın öncüllerinden olan mütevâtirâtı incelerken Aristoteles ve Fârâbî’yi mi takip etmekte yoksa İbn Sînâyı mı takip etmektedir? Şehrezûrî burhânla ilgili problemli konuları incelerken kapalılıkları giderici ifadeler kullanmış mıdır? Bilimlerin konusu problemi ele alırken Fahreddin Râzî ve Sehlân Sâvî gibi isimlerden ne gibi farklı açıklamalar ortaya koymuştur? Bu çalışmada birtakım bulgulara ulaşılmıştır. Elde ettiğimiz bulgulardan ilki Şehrezûrî burhânın tanımı konusunda İbn Sînâ’nın açıklamalarına yer vererek Sühreverdî ile aynı görüşü paylaşarak tanımın daha kapsamlı olması gerektiğini söylemektedir. Ayrıca Şehrezûrî, orta terim ile büyük terim arasındaki ilişkiyi farklı şekilde yorumlamaktadır. Ona göre orta terim, bazen büyük terimin mutlak varlığının nedeni olabileceği gibi bazen ise büyük terimin küçük terimdeki varlığının nedeni olabilir. Şehrezûrî genel olarak Meşşâî geleneğe bağlı olarak burhân konusunu ele almaktadır. Makalede ayrıca bilimlerde kullanılan soru sınıflarını ele alarak bilimler için soruların önemli bir yere sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır.Keywords : Mantık, Şehrezûrî, Burhan Sanatı, Bilimlerin Konu, İlke ve Sorunları, Soru Teorisi
ORIGINAL ARTICLE URL