RABGÛZÎ’NİN KISASÜ’L ENBİYÂSI’NDA GEÇEN HABİL VE KABİL KISSASININ METİN DİL BİLİMSEL TUTARLILIK GÖRÜNÜMÜ

Authors : Hayriye Yılmaz, Galip Güner

Pages : 297-320

Doi:10.65007/gaziturkiyat.1741320

View : 137 | Download : 207

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Metin dil bilimi metinlerin yüzey yapısındaki somut verilerden yola çıkarak metnin dil bilgisel kuruluşunu, derin yapısındaki anlamsal bağlantılardan yola çıkarak da metnin anlamsal-mantıksal kuruluşunu ve temel bileşenlerini çözümlemeyi amaçlar. Dil bilgisel kuruluş metnin bağdaşıklık görünümünü oluştururken anlamsal-mantıksal kuruluş ve temel bileşenler ise tutarlılık görünümünü oluşturur. Bu çalışmada Harezm Türkçesi dönemi (13-14. yy.) müellifi olan Rabgûzî’nin Kısasü’l Enbiyâ adlı eserinde yer alan Habil ve Kabil kıssasının tutarlılık görünümleri, bölümsel ve bütüncül tutarlılık başlıklarında değerlendirilmiştir. Bölümsel tutarlılıkta metindeki özelleştirme, genelleştirme, neden-sonuç, amaç-sonuç, karşılaştırma ve karşıtlık bağlantıları tespit edilip bunların metnin kuruluşunda oynadıkları roller yorumlanmıştır. Bütüncül tutarlılıkta ise metnin temel bileşenleri olan işlevi, konusu, başlığı, konu değişimi belirleyicileri ve anlatıcı bakış açısı ele alınmıştır. Metnin konusu Âdem ve Havva’nın çocuklarından Habil ve Kabil’in hikâyesidir. Yapılan çalışma sonucunda, metinde çevirisi verilmemiş bazı Arapça alıntıların hem bölümsel hem de bütüncül tutarlılığa zarar verdiği görülmüştür. Muhtevası sebebiyle kıssa, Kur’an’dan çok sayıda Arapça alıntı içerir. Bu alıntıların bir kısmı metin yazarı tarafından Harezm Türkçesine aktarılmıştır. Ancak aktarılmayan alıntılar, metindeki bazı neden-sonuç bağlantılarının kurulmasını önlemiştir ve açılan bazı alt konuların metin çözücünün zihninde yarım kalmasına sebep olarak olay akışını aksatmıştır.
Keywords : Metin dil bilimi, Rabgûzî, Kısasü’l Enbiyâ, Habil ve Kabil, tutarlılık, büyük ölçekli yapı

ORIGINAL ARTICLE URL