Chatgpt’nin Literatür Tarama Performansı: `Mukâren Fıkıh Literatürü Taraması` Özelinde

Authors : İdris Cebeci
Pages : 217-245
Doi:10.52886/ilak.1749902
View : 509 | Download : 334
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu makale, metin oluşturma özelliğiyle öne çıkan ChatGPT üretken yapay zekâ modelinin “mukâren (mukâyeseli) fıkıh literatürü” üzerine yapılan literatür tarama süreçlerindeki performansını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, ChatGPT’ye dört Sünnî fıkıh mezhebi olan Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin mukâren fıkıh literatürünü listelemesi için ayrı ayrı komutlar verilmiş; modelin aktardığı eserlerin “doğruluk”, “kapsamlılık” ve “ilgili mezhebe uyumluluk” kriterleri açısından değerlendirilmesi yapılmıştır. Böylelikle, ChatGPT’nin literatür taramalarında etkin ve güvenilir bir araç olup olamayacağı tartışmaya açılarak, literatür taramalarında yapay zekânın daha etkili kullanımına dikkat çekmek hedeflenmektedir. Bu bağlamda, özellikle ChatGPT modeli başta olmak üzere yapay zekâ tabanlı uygulamalar aracılığıyla literatür taraması yapmayı planlayan araştırmacıların yapay zekâ okuryazarlıklarının geliştirilmesine katkı sunulması ve bu süreçte dikkat edilmesi gereken inceliklerin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Diğer yandan, ChatGPT uygulamasının temel bilgi kaynaklarına hızlı ve kolay erişim sağlaması nedeniyle yararlı bir uygulama olduğu kabul edilse de hatalı, eksik veya gerçek dışı bilgiler ürettiği göz ardı edilmemelidir. Dolayısıyla bu tür yapay zekâ uygulamaların çıktılarının denetlenmeden gerçek ve kusursuz bilgiymiş gibi kullanılması, bilimsel etik açısından ciddi riskler barındırmaktadır. Nitekim ChatGPT uygulamasına yaptırılan bu literatür taramasında, uygulamanın birden fazla uydurma eser ve yazar ismi verdiği, bazı eserleri yanlış yazarlarla ilişkilendirdiği, kimi eser isimlerini eksik aktardığı tespit edilmiştir. Ayrıca uygulamanın, dört mezhep literatürü açısından son derece önemli ve temel kaynak kabul edilen birçok klasik esere yer vermediği veya yer verdiği bazı eserleri yetersiz ve eksik bir biçimde sunduğu gözlemlenmiştir. Bu durum, ChatGPT’nin mukâren fıkıh literatürünün erken dönem kaynaklarına ulaşmada güçlük yaşadığını ve bunun modelin performansını olumsuz etkilediğini göstermektedir. Modelin eksikliklerinden biri, araştırmacının yanlış veya eksik bilgi içeren çıktılara yönelik düzeltme taleplerine karşılık, uygulamanın çoğu zaman çelişkili yanıtlar vermesi ya da önceki hatasında ısrar etmesidir. Bu durum, modelin kendi çıktıları üzerindeki eleştiriye yanıt verme kapasitesinin sınırlı olduğunu ve bu sınırlılığın akademik araştırmalar açısından güven sorunlarına yol açabileceğini göstermektedir. Diğer taraftan uygulamanın kendisine yöneltilen mükerrer komutlar sayesinde ürettiği bazı verileri tashih ettiği veyahut bazen konuyla ilgili bir fikrinin olmadığını beyan ettiğini aktarmakta fayda vardır. Öte yandan, modelin bazen dilsel yetersizliği gibi ayrı bir sorun alanı daha olduğu ifade edilebilir. Nitekim literatür taramasına dair aktardığı cevaplarda zaman zaman cümle düşüklükleri, anlatım bozuklukları ve özellikle de imlada tutarsızlık gibi hatalar dikkat çekmektedir. Bu durum, ChatGPT’nin ürettiği metinlerin doğrudan akademik yazım normlarına uygun olmadığını ve içerik denetimi kadar dilsel ve biçimsel bir kontrolün de gerekli olduğunu göstermektedir. ChatGPT uygulamasına yaptırılan bu taramada göze çarpan söz konusu olumsuz hususlardan yola çıkarak, ilgili yapay zekâ modeli ile gerçekleştirilen literatür taramalarında insan faktörünün mutlaka devrede olması gerektiğini ve üretilen yanıtların ehil kişiler tarafından eleştirel bir süzgeçten geçirilmesini zorunlu kılmaktadır. Son olarak, bilgi üretiminin tamamen yapay zekâya havale edilmesi durumunda, araştırmacının analitik düşünme ve değerlendirme becerilerinde zayıflama riski doğabileceği unutulmamalıdır. Böylece, araştırmacıların yapay zekâ okuryazarlığı düzeylerinin artırılması, model çıktılarının titizlikle denetlenmesi ve akademik ciddiyetin elden bırakılmaması büyük önem arz etmektedir. Aksi takdirde, yapay zekâ modelleri aracılığıyla elde edilen verilerle hazırlanan çalışmaların bilimsel geçerliliği sorgulanabilir hâle gelebilir ve bu durum akademik bilgi üretiminde kalitenin düşmesine neden olabilir. Bu nedenle, yapay zekâ destekli literatür taramalarında hem teknolojik gelişmelerin hem de bilimsel etik sorumlulukların dengeli bir şekilde yürütülmesi gerekmektedir.
Keywords : Fıkıh, Mukâren Fıkıh Literatürü, Mukâyeseli Fıkıh Literatürü, ChatGPT, Literatür Taraması

ORIGINAL ARTICLE URL