Silvan’daki Keldânî Cemaatinin Kilise İnşa Talebine Dair Süreç ve Bunun Üzerine Bir Değerlendirme

Authors : Cuma Karan

Pages : 471-498

Doi:10.52886/ilak.1750151

View : 78 | Download : 169

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Mezopotamya’da Süryânîlerle aynı coğrafyayı paylaşan ve Hristiyanlık dini bakımından benzer bir inanca sahip olan Keldânîler, III. yüzyılın sonuna kadar Urfa’ya bağlı olan Mezopotamya Hristiyanları olarak bu piskoposluk etrafında toplanmıştır. Bu tarihten XIX. yüzyıla kadar Mezopotamya’nın farklı merkezlerinde varlığını ve inanç değerlerini koruyan Keldânîlerin, bugün Diyarbakır ilimizin Silvan ilçesi olan Meyyâfârikîn’de 50 hanelik ve toplam 250 kişilik bir topluluk şeklinde yaşamlarını sürdürdükleri, çalışmamızda yer alan belgelerden anlaşılmaktadır. Bu topluluk kendilerine ait bir mabed inşa edilmesi talebini Osmanlı Devleti’ne iletmiş ve dönemin bürokratik hiyerarşisi içinde yürütülen resmi yazışmalar sonucunda bu talep, dönemin koşulları çerçevesinde iki yıl içinde kabul edilmiştir. Yazışmalarda da görüldüğü üzere mabedin arazisinden inşaat taşlarına, ustaların masraflarından su kuyusuna kadar bütün giderlerin Keldânî cemaati tarafından karşılanacağı, inşaatın çizimi ve ayrıntılarıyla birlikte dilekçelerde açıkça belirtilmiştir. Bu çalışma azınlıkların mabed taleplerine Osmanlı Devleti’nin yaklaşımını gösteren somut örneklerden biridir. Arşiv belgelerinde görüldüğü gibi, Diyârıbekir vilayetine bağlı Silvan kazasının merkezi olan Meyyâfârikîn’de yaşayan Keldânî cemaati, II. Abdülhamid döneminde ibadethanelerinin bulunmaması nedeniyle 15.10.1309 (11.07.1896) tarihinde Sadarete dilekçe ile başvurmuştur. Vilayet merkezince alınan bu dilekçeler “Bâbıâli Daire-i Sadâret-i Uzma”ya ulaştırılmış ve “Şûrâ-yı Devlet” tarafından dilekçelerin gereğinin yapılması için gerekli kolaylığın sağlanmasına karar verilmiştir. Hristiyanlık inancına bağlı Keldânî cemaatine mensup kişilerin varlığı, nüfusları, kadın ve erkek sayıları dilekçelerde ayrıntılı biçimde belirtilmiştir. Ayrıca söz konusu kilisenin inşasında dinen herhangi bir sakınca bulunmadığı da ifade edilmiştir. İnşa edilecek kilisenin ebatları, yapılacak masraflar ve proje çizimleri de dâhil olmak üzere tüm ayrıntılar talep dilekçesinde sunulmuştur. Ele aldığımız bu kilise, günümüzde “Belediye Camisi” adıyla bilinmekte olup ibadete açıktır. Bu yapının tarihsel süreci Osmanlı arşivlerinde geniş biçimde yer almasına rağmen söz konusu belgeler bugüne kadar akademik platformda paylaşılmamıştır. Hatta “Belediye Camisi” olarak geçen bu yapının yapılış tarihi belediyenin resmi sitesinde “bilinmiyor” olarak geçmektedir. İlk defa bu çalışmada kilisenin inşa sürecine ilişkin toplam 16 arşiv belgesi sunulmuş ve bu “kilise inşa talep süreci” söz konusu belgeler ışığında değerlendirilmiştir. Osmanlıca olan bu belgeler çözümlenerek metin içinde işlenmiş, belgelerin asılları ise çalışmanın sonuna eklenmiştir. Bu çalışma, Silvan’daki Keldâniler ve onların kilise talepleriyle ilgili bu belgelerin ilk defa toplu şekilde sunulması bakımından büyük önem taşımaktadır. Ayrıca toplam 250 kişilik bir azınlık topluluğunun dini yaşamlarına dair Osmanlı Devleti’nin hızlı ve olumlu bir biçimde bu talebe yanıt vermesi, o dönemde devletin dini azınlıklar ile ilişkilerine dair en somut örneklerden birini oluşturmaktadır. Çalışmada yer alan belgeler, Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinde (BOA) bulunan Bâbıâli Evrak Odası (BEO), Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT.), Şûrâ-yı Devlet (ŞD.) ve İradeler Şûrâ-yı Devlet (İ.ŞD.) birimlerinde kayıtlı toplam 16 belgeye dayanmaktadır.
Keywords : İslam Tarihi ve Sanatları, Meyyâfârikîn, Keldânî, Protestan, Kilisesi, Diyârıbekir Sancağı/Vilâyeti, Belediye Camisi

ORIGINAL ARTICLE URL