Mehmed Emîn el-Üsküdârî’nin Cüzî İrade Tartışmalarına Katkısı: Birgivî Eleştirisi Üzerine Bir İnceleme

Authors : Adem Sünger

Pages : 198-217

Doi:10.18317/kaderdergi.1640675

View : 70 | Download : 35

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Müteahhirîn dönemin önde gelen Mâtürîdî âlimlerinden Birgivî Mehmed Efendi’nin (ö. 981/1573), eṭ-Ṭarîḳatü’l-Muḥammediyye adlı eserinde çözmeye çalıştığı en önemli problemlerden biri, insanın özgürlüğü ve ahlâkî sorumluluğunun nasıl temellendirileceği meselesidir. Birgivî, Allah’ın her şeyin yaratıcısı olması ile O’nun ezelde insanın fiillerini bilmesi, takdîr etmesi ve levh-i mahfûzda yazmasının, insanın söz konusu fiillerde mecbûr olduğu anlamına gelmeyeceğini savunmuştur. Çünkü insanın, fiillerinin âdete dayalı sebebi olan ve haricî varlığı bulunmayan, yani yaratmaya konu olmayan cüzî bir ihtiyârı ve kalbî bir iradesi vardır. Birgivî, bir taraftan insanın sahip olduğu cüzî ihtiyâr ve kalbî irade sayesinde fiillerinde etkin bir rol üstlendiğini ifade ederken, diğer taraftan Ebü’l-Hasan el-Eşʿarî’nin (ö. 324/935-36), “Biz fiillerimizde muhtâr, irademizde muztarız” şeklinde ifade edilen cebr-i mutavassıt görüşünü savunduğunu, ancak bunun salt cebirden (cebr-i maḥż) farklı olmadığını ileri sürmüştür. Birgivî’nin, insan fiilleri problemi bağlamında dile getirdiği bu görüşler, kendisinden sonraki âlimler üzerinde son derece etkili olmuştur. Ancak Birgivî’nin sözü edilen etkisi, tüm âlimlerde aynı şekilde tezahür etmemiştir. Zira bir tarafta Dâvûd-i Karsî (ö. 1169/1756), Akkirmânî (ö. 1174/1760) ve Ebû Saîd el-Hâdimî (ö. 1176/1762) gibi pek çok âlim insan fiilleri problemini, Birgivî’den tevarüs ettikleri ilmî miras çerçevesinde temellendirme ve izah etme çabası güderken, diğer tarafta İbrahim el-Kûrânî (ö. 1101/1690), Saçaklızâde Mehmed Efendi (ö. 1145/1732) ve Mehmed Emin el-Üsküdârî (ö. 1149/1736) gibi onun, bahse konu görüşlerini tenkit eden âlimler de olmuştur. Bu çalışma Üsküdârî’nin, cebir ve kader meselesini ele aldığı risâlesinden hareketle Birgivî’ye yönelttiği eleştirileri içerik analiz yöntemini kullanmak suretiyle geniş bir perspektiften ele almaktadır. Böylelikle hem genel anlamda Üsküdârî’nin insan fiilleri meselesine bakışının hem de Birgivî’ye yönettiği tenkitlerin tespiti amaçlanmıştır. Üsküdârî, bahse konu risâlesinde Birgivî’nin Eşʿarî’ye yönelik eleştirilerine cevap verme amacı gütmüş, ancak bunu yaparken onun görüşlerine toptancı bir bakış açısıyla yaklaşmamış, aksine kabule şayan bulduğu hususları açıkça dile getirmiştir. Öte taraftan cüzî ihtiyârın ontik yapısı, yaratmanın anlamı, âdet-fiil ilişkisi, ilâhî ilim, takdîr ve levh-i mahfûzda yazma ile ihtiyârî fiil arasındaki irtibat, Eşʿarî’nin, insan fiilleri bağlamında dile getirdiği görüşlerin salt cebir olarak nitelendirilip nitelendirilemeyeceği gibi hususlarda Eşʿarî geleneğe uygun izahlar yapmıştır.
Keywords : Kelâm, İnsan fiilleri, Eşʿarî, Birgivî, Üsküdârî, Cüzî irade/İhtiyâr, Cebr-i mahz

ORIGINAL ARTICLE URL