Türk Halk Kültüründe Kutsalla İlişkisi Bağlamında Pazubent

Authors : Perihan Ölker, Nilgün Aydın
Pages : 66-76
View : 248 | Download : 135
Publication Date : 2025-06-11
Article Type : Research Paper
Abstract :Türk halk kültüründe eski ve ayrıcalıklı yere sahip olan pazubende; dirsek ile üst kol arasına bağlanan, giyim-kuşam kültüründe kişinin statüsünü de gösteren süs eşyası olmasının yanı sıra koruma, güç kuvvet verme özellikleriyle halk edebiyatı sahasında bazı türlerde tesadüf edilmektedir. Türk dünyasında kös, belǝk kösö; küş, bilek küşi; güç, kubat; küç, quvvät; qurçaq uyını; güǝç, kuwwat; küc şekillerinde adlandırılan pazubent Anadolu ağızlarında da pazvant/pazvent şeklinde yerini almıştır. Özellikle halk anlatmalarında sıkça rastlanan ve kişiyi koruyup kutsama, güç kuvvet verme işlevlerine sahip dinsel, büyüsel, mitsel ve ritsel niteliktekli arka plana sahip nesnelerden biri olan pazubendin kola takılmasının yanı sıra içinde bir dua metninin bulunması ‘söz’ün tüm bu arka planla kökensel bağ kuran önemli işlevini ortaya çıkarmaktadır. Pazubent önemli bir motif olarak divan şiirinde de kendine geniş yer bulmuştur. Evliya Çelebi ise bir süs eşyası olarak tarif etmiştir. Sözlü kültür ürünlerinde pazubendin takılma sebepleri arasında hastalıktan kurtulmak; padişah, şehzade ya da savaşçının, doğacak çocuğuna onu seneler sonra tanıyabilmek için takması; bazuya kuvvet vermesi yer almaktadır. Ayrıca Anadolu’da pehlivanların güç, kuvvet vermesi için pazubent taktığı da görülmektedir. Thompson’ın motif indeksinde de pazubent (amulet) için yenilmez olmak, büyüye karşı korunmak, ölümden kurtulmak, hastalıkları iyileştirmek, kimliğini tanımak gibi fonksiyonlar sıralanmıştır. Özellikle koruyucu ve güç verici pazubentle ilgili olarak Fodor’un tespitleri neticesinde Hz. Ali’ye işaret edilmesi; büyülü nesnenin kola takılarak kutsala atıfla Hz. Ali’nin güç, kuvvetle özdeşleşen yanlarını birlikte düşündürmüştür. Hz. Ali Türk-İslam kültüründe savaşçı özelliğiyle yerini almıştır; cenknamelerde, destanlarda yiğitlerin duası neticesinde yardıma o yetişmekte-dir. Bu doğrultuda da savaşçılar kollarına içinde hem koruyucu bir zırh görevi üstlenecek hem de güç kuvvet verecek duayı taşıyan pazubendi bağlamaktadır. Bu türde güç verici ve koruyucu duaların, bilhassa fütüvvetname geleneği çerçevesinde, Çağatayca meslek risalelerinin bulunduğu mecmualarda yer aldığı görülmektedir. Fodor, Irak’taki savaşçılarda gördüğü kol muskalarını (amulet) tarif etmiş, pazubentlerde gördüğü kılıç ve aslan figürlerinin İslamiyet öncesi uygulamaların ve inançların İslamiyet sonrasına aktarımında Hz. Ali’nin sağladığı bağlantıya işaret etmiştir. Çalışmada, Konya Koyu-noğlu Müze ve Kütüphanesi’nden temin edilmiş meslek risalesi ve koruyucu duaların yer aldığı bir nevi fütüvvetname olan mecmua içerisinde yer alan Çağatayca “Ed-du‘a-yı bazubend-i hazret-i ‘Ali” başlıklı metin bahsi geçen bağlamda değerlendirilmiştir. Ayrıca benzer şekilde başka Çağatayca meslek risalelerinin yer aldığı mecmualarda da pazubent dualarının olduğu görülmüş ve çalışmada belirtilmiştir. Arapça duadan da hareketle Hz. Ali ve pazubent ile ilgili kaynaklardan ulaşılabilen bilgilere yer verilmiştir. Arapça duanın Türkçe tercümesi yapılmış, hem anlamsal/motifsel hem de dil malzemesi olarak dil-kültür birlikteği çerçevesinde bir çalışma ortaya konmuştur. Ruhaniliğin/tanrısallığın İslami dönemdeki yansımasıyla bağlantılı olarak Türkiye Selçuklu Devleti’nde pazubent bir kimlik/künye bildiricisi göreviyle de hanedan üyeleri ve üst düzey memurlar için tiraz adıyla kullanılmış-tır.
Keywords : Hz. Ali, pazubent, Çağatayca, tılsım, tiraz

ORIGINAL ARTICLE URL