Nasreddin Hoca Fıkraları ile Metinlerarası Söyleşi: Leonid Solovyov’un “Vozmutitel Spokoystviya” Örneği

Authors : Abuzer Hamza Kaya

Pages : 29-40

Doi:10.58242/millifolklor.1555884

View : 470 | Download : 375

Publication Date : 2025-12-18

Article Type : Research Paper

Abstract :Folklor ürünü olarak Nasreddin Hoca fıkraları oldukça geniş bir coğrafyaya ve çeşitli kültürlere yayılmıştır. Ancak tarih boyunca bu fıkralar, olduğu gibi sözcüğü sözcüğüne aktarılmak yerine anlatıldığı ve yazıldığı dönemin koşullarına ve sosyokültürel bağlamlarına göre anlamsal ve biçimsel düzeylerde dönüştürülerek aktarılmıştır. Ayrıca türlerarası alışveriş sayesinde bu folklorik ürünler yenidenbiçimlendirilerek roman, çizgi roman, tiyatro oyunu, film, animasyon gibi farklı yazın ve sanat türlerinde karşımıza çıkmaktadır. Nasreddin Hoca fıkralarının bu “son dönüşüm” aşamalarından birini, Rus kültüründe oldukça önemli bir konuma sahip olan ve yazar Leonid Solovyov tarafından kaleme alınan Vozmutitel Spokoystviya (1940) ve Oçarovannıy Prints (1956) romanlarında yenidenyazılmış fıkralar teşkil etmektedir. Leonid Solovyov tarafından yenidenyazılmış Nasreddin Hoca fıkraları, metinlerarası söyleşi sayesinde “canlı” kalmış, farklı coğrafi, kültürel ve metinsel bir bağlam içinde yeni bir “yaşam” kazanmıştır. Ancak L. Solovyov, Nasreddin Hoca fıkralarını eserinde olduğu gibi yinelemek yerine, onları 1930’lu yıllarda Sovyetler Birliği’nin sosyokültürel durumuna ve ideolojisine göre yenidenbiçimlendirmiştir ve bu folklor ürünlerine farklı bir işlev yükleyerek yeni bir soluk vermiştir. Bu çalışmada gösterildiği gibi Leonid Solovyov’un eseri, folklor ürünü olan Nasreddin Hoca fıkralarından oldukça belirgin metinlerarası “izler” taşımaktadır. Böylece bu çalışmada, Ute Heidmann’ın “metinlerarası söyleşi” ve “türsel yenidenbiçimlendirme” ile Tzvetan Todorov’un “kültür” kavramlarından yola çıkarak metinlerarası söyleşi sürecinde L. Solovyov tarafından yenidenyazılmış Nasreddin Hoca fıkralarında izleksel ve anlamsal dönüşümleri metinsel düzeyde incelenmiştir. Leonid Solovyov, fıkralarının bazılarını anlatı içinde anlatı olarak birkaç değişiklikle birlikte alıntılamaktadır. Diğer Nasreddin Hoca fıkralarını ise yeni bir mantığa ve nedenselliğe göre yenidenbiçimlendirerek yeni bir öykünün yapı taşları hâline getirmektedir. Saptadığımız dönüşümler arasında kişilerin ikame edilmesi, eklemeler yoluyla metnin şişirilmesi, aktarılması hedeflenen mesaj için önemsiz görülen yerlerinin ve ögelerinin silinmesi sayılabilir. Ancak elde edilen veriler, Leonid Solovyov tarafından yapılan bu değişikliklerinin, Sovyetler Birliği’nde 1930’lu yıllarda hâkim olan folklor anlayışına ve baskın ideolojik söylemlerine uygun bir şekilde yapıldıklarını göstermektedir. L. Solovyov’un başlattığı metinlerarası söyleşi sürecinde, yaşadığı ülkenin ideolojisine uygun olarak anametinde emirler, vezirler, komutanlar ve soylular gibi egemen kesimler ile din tüccarları ciddi ölçüde eleştirilerek köleleştirilen Buhara halkına zulmeden “sömürücü” sınıflar olarak sunulmaktadır. Böylece metinlerarası alışveriş süreci sonucunda yenidenyazılmış Nasreddin Hoca fıkralarında yapılan eklemeler, silmeler ve ikameler, yazar tarafından tasarlanmış mesajı bu eksende şekillendirmişlerdir. Nasreddin Hoca’nın kimliği de bu duruma uygun olarak dönüştürülmüştür: “İdealleştirilmiş” bir kahraman olarak Hodja Nasreddin, kuşaktan kuşağa aktarılan Nasreddin Hoca fıkralarındaki kahramanın aksine gülünç hareketlerden ve sözlerden uzak duran, merhametli ve son derece becerikli, otuz beş yaşında siyah sakallı bir adam olarak karşımıza çıkmaktadır. Sonuç olarak L. Solovyov, Nasreddin Hoca fıkralarını olduğu gibi yinelemek yerine fıkraların bağlamını, anlamını ve izleğini dönüştürerek yaşadığı dönemin baskın söylemlerine ve ideolojisine uygun bir şekilde yenidenyazmıştır.
Keywords : Nasreddin Hoca fıkraları, Leonid Solovyov, Metinlerarasılık, Metinlerarası söyleşi, Yeniden-yazma.

ORIGINAL ARTICLE URL