Anadolu’da (Heterodoks) Manastırcılığın Kurucusu Olarak Sebastea’lı (Sivas) Eustathius (300-380)

Authors : Bilal Bas

Pages : 209-222

Doi:10.51490/oksident.1709097

View : 166 | Download : 200

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Her ne kadar Anadolu manastırcılığının kurucu figürü olarak Kayzeria’lı Basileus gösterilse de Basileus 350’li yılların sonunda bu faaliyete giriştiğinde manastırcılık epeyce yol almıştı ve kurumsallaşma başlamıştı. Burada en etkin lider ise Basileus’tan 30 yaş kadar büyük olan ve Basileus’un da manevi lideri konumundaki Sebastea piskoposu Eustathius’tu. Eustathius çok belagat sahibi bir hatip değildi; ancak manevi karizması ile Anadolu’da binlerce insanı asketik yaşam sürmeye ikna etti; ibadet, oruç, üretim ve hayır hizmetlerinden oluşan bir program ile manastırları teşkilatlandırdı. Manastırları yerleşim yerlerinden uzak çöllerde ve dağ başlarında konumlandıran Mısır manastır modelinin aksine, Eustathius manastır cemaatlerini Kilise’yle iç içe olacak şekilde şehir ve kasaba merkezlerinde konumlandırdı. Bu özelliklerin çoğu Basilues’un temsil ettiği şekilde Ortodoks Bizans manastırcılığına mal oldu. Kilise tarihçisi Sozomon’e göre Anadolu’daki manastırcılığın asıl kurucusu Eustathius idi; hatta Basileus’un asketik yazılarının müellifi de oydu. İkili kariyerlerinin büyük kısmında birlikte hareket ettiler. İkisi de Aryüsçülük tartışmasında Anadolu’daki piskoposların çoğunun görüşü olan benzer özcü (homoiousius) piskoposlarla hareket etti. Bu grup İznikçi “aynı özcü” (homoousius) görüş ile Aryüs’ü takip eden Baba ile Oğul arasındaki ayrışmayı vurgulayan “benzemez özcü” (anomean) görüşleri arasında orta yolu takip ediyordu. Eustathius, Konstantinopol’lü Macedonius, Ancyralı Basileus ile birlikte bu grubun en önemli liderlerinden biriydi. Söz konusu grup aynı zamanda hem teorik hem pratik bakımdan Anadolu manastırcılığının temellerini atmıştır. Eustathius’un temsil ettiği asketizm anlayışının aşırılıkları 350’li yıllarda gerçekleşen Gangra (Çankırı) sinodunda mahkûm edilip yasaklanmıştır. Ancak buna rağmen Eustathius Sebasta piskoposu olarak devam etmiştir. Bu eleştirilen asketik uygulamaların bir kısmının devam ettirildiği sanılmaktadır. Basileus da her iki cephede onu takip ederek onunla birlikte hareket etti. Ancak 373 yılında Basileus, kardeşi Nyssa’lı Gregorius ve en yakın dostu Nazianzus’lu Gregorius ile birlikte, aynı özcü (homoousius) Neo-İznikçi pozisyonun liderliğini üstlendi. Bu ayrışmadan sonra Basileus ve arkadaşları Eustathius’a cephe alarak onu sansürlediler; onun daha önce kendileriyle olan tüm ilişkilerini yok saydılar. Ancak Basileus’un kurucusu sayıldığı Bizans manastırcılığının ayırıcı özelliklerinin fikir babası Eustathius’tur ve bu özelliği ile daha derin tarihsel araştırmaları hak eder. Bu makalenin konusu kaynaklardaki bilgiler ve modern çalışmalardan yola çıkarak bu önemli şahsiyetin hayatını, asketik görüşlerini ve doktrinel duruşunu ortaya koymaktır.
Keywords : Benzer Cevhercilik (Homoiousius), Aryüsçülük, Hıristiyan Manastırcılığı, Heterodoksi, Heteropraksi, ortodoksi, ortopraksi.

ORIGINAL ARTICLE URL