Gazzâlî’nin Mevhûm Delillere Yaklaşımı: Usûl-i Fıkıh Çerçevesinde Bir Analiz

Authors : Sabriye TAYLANHAN, Doç. Dr. Ahmet AYDIN

Pages : 57-114.

Doi:https://doi.org/10.5281/zenodo.15764728

View : 31 | Download : 0

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu makale, Şâfiî fakihi ve usûlcüsüHüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-Gazzâlî et-Tûsî’nin(ö. 505/1111) mevhum delil anlayışını incelemektedir. Fıkıh usûlünde “Mevhûm”, aslî kaynakların dışında yer alan şer’u men kablenâ (bizden önceki şeriâtler), sahâbî kavlî, istihsan ve istislâh gibi delilleri ifade etmek için kullanılan bir terimdir. Şâfiî fıkıh doktrininde önemli bir yeri olan Gazzâlî’nin söz konusu delilleri nasıl değerlendirdiği fıkıh usûlü açısından önem arz etmektedir. Nitekim Gazzâlî, bilindiği üzere yaşadığı dönem ve sonraki usûl tedrisine etki eden ve birçok hususta fıkıh usûlüne katkı sağlayan ilmî bir şahsiyettir. Araştırmada klasik metin çözümlemesi yöntemi esas alınarak yürütülmüştür. Araştırmanın amacı, aslî deliller arasında zikredilen Kitâb, sünnet, icmâ‘ ve akıl dışında yer alan şer’u men kablenâ, sahâbî kavlî, istihsan ve istislâh gibi mevhûm delilleri merkeze alarak Gazzâlî’nin delil nazariyesi anlayışını, konuyla ilgili usûl tartışmalarında kullandığı metodu tespit etmektir. Çalışmamızın temel sorusu ise Gazzâli’nin mevhûm delilleri hangi ölçütlerle değerlendirdiği ve bunları delil metodolojisinde nasıl konumlandırdığıdır. Çalışma neticesinde ulaşılan bulgulara göre Gazzâli, bu delilleri hüküm istinbatında zayıf ve zanna dayalı olmalarından dolayı reddetmiş; delil olma yeterliliklerini nass, icmâ’ ve akıl gibi güçlü kaynaklara ilişkilendirerek değerlendirmiştir. Bunun yanısıra Gazzâlî’nin konuya dair görüşleri doğrultusunda usûle kattığı yeniliklere temas edilmiş, bilgi nazariyesine yönelik yakîn-zan ilişkisinin mevhûm deliller ile bağlantısına yer verilmiştir. Gazzâlî’nin bu yaklaşımı; mevhûm delilleri onun hukuk metodolojisi ve epistemolojisi perspektifinde konumlandırmasında ve delil tasnifi hususunda ortaya çıkan belirsizliklerin çözümünde önemli bir teorik çerçeve sunmaktadır.
Keywords : İslâm Hukuku, Fıkıh Usûlü, Gazzâlî, el-Mustasfâ, Şer’i Deliller, Mevhûm Deliller

ORIGINAL ARTICLE URL