Nisâbu’s-Sıbyân’dan Tuhfe-i Şâhidî’ye

Authors : Yusuf Öz

Pages : 200-225

Doi:10.69787/bitigefd.1633753

View : 54 | Download : 55

Publication Date : 2025-04-28

Article Type : Research Paper

Abstract :İki dilli manzum sözlükler, başlangıç düzeyinde hedef dilde kelime ve temel bilgilere ait terimlerin öğretilmesinde temel kaynak olmuşlar; aruzun ahenk ve ritmik unsurlarının başka bir deyişle müziğin ezber eyleminde olumlu ve kolaylaştırıcı etkisi görülerek dil öğretiminin vazgeçilmez kitapları olmuşlardır. Anadolu’da telif edilmiş ilk manzum Arapça Farsça sözlükler, Arapça öğretimine hizmet etmiş ise de Arapça ve Farsça kelimelerin birlikte öğrenilmesini sağlamış, bir yabancı dilin başka bir yabancı dille öğretilmesi işlevi görmüşlerdir. On dördüncü yüzyılın sonlarına doğru Arapça ve Farsçanın Türkçe ile öğretimi süreci başlatılmıştır. Abdüllatif İbn Melek Arapça sözlüklerin, Hüsâm b. Hasan Farsça sözlüklerin Türkçe yazılmasında öncü olmuşlar, on beşinci yüzyılın ilk yıllarından itibaren Arapça Türkçe, Farsça Türkçe sözlüklerin telifi başlamıştır. Nisâbu’s-Sıbyân ve Nasîbü’l-Fityân manzum sözlük telifinde örnek alınmış ise de Anadolu’da yazılan manzum sözlüklerin düzen ve içeriklerinde önemli değişiklikler ve yenilikler yapılmış, en önemlisi bir takım ilke ve usuller belirlenmiştir. Çeşitli dil gruplarında yazılmış manzum sözlüklerin varlığı ve bu geleneğin farklı dil gruplarında yirminci yüzyıla kadar sürdürülmüş olması manzum sözlüklerin kelime öğretimindeki etkinliğinin göz ardı edilemeyeceğini ortaya koyar. Manzum sözlüklerin düzen olarak ortak özellikleri olsa da kıta ve sayıları, söz varlıkları amaca ve hedef kitleye göre belirlenmiştir. Farklı hacim ve düzeyde olan bu sözlükler dil grubuna göre manzum sözlük mecmualarında bir araya getirilerek zamanın yabancı dil öğretim setleri oluşturulmuştur. Makalede Nisâbu’s-Sıbyân’dan Tuhfe-i Şâhidî’ye, on üçüncü yüzyıldan on altıncı yüzyılın ilk yarısına kadar gelinen süreçte manzum sözlüklerin kendilerine özgü tertip özelliklerinden ve içeriklerinden söz edilecektir. Bu ilk örneklerin sözlük işlevi özelliklerinin Farsça Türkçe manzum sözlüklerin ilkleri olan Tuhfe-i Hüsâmî, Bahrü’l-Garâyib ve Tuhfe-i Şâhidî’ye ne şekilde yansıdığı üzerinde durulacaktır. Özelde ise Hüsâm b. Hasan, Lütfullah Halimî ve Şâhidî’nin sözlüklerinde belirlemiş oldukları usul ve ilkeler, kazandırdıkları yenilikler ortaya konacak ve son olarak Şâhidî’nin manzum sözlüklere kazandırdığı pedagojik yaklaşım değerlendirilecektir.
Keywords : Tuhfe-i Hüsâmî, Tuhfe-i Şâhidî, manzum sözlük, dil öğretimi

ORIGINAL ARTICLE URL