RABĠŪZĪ’NİN ḲIṢAṢÜ’L-ENBİYĀ’SININ TAHRAN VE LONDRA NÜSHALARI EKSENİNDE EŞ ANLAMLILIK İNCELEMESİ - I : AĠRIĠ ~ ḪASTA ÖRNEKLEMİYLE

Authors : Safiye Çelebi Çam
Pages : 147-171
Doi:10.32321/cutad.1652419
View : 174 | Download : 108
Publication Date : 2025-06-01
Article Type : Research Paper
Abstract :Rabġūzi̇̄’nin Ḳıṣaṣü’l-Enbiyā’sı Harezm Türkçesinin simgesel eserlerinden biridir. Bu eserin günümüze ulaşan Londra nüshası ise bu zamana kadar Harezm Tükçesiyle ilgili çoğu çalışmada temel kaynak olarak değerlendirilmiş ve çalışmaların derlem kısmına eklenmiştir. Bunun yanı sıra aynı eserin Tahran nüshası olarak adlandırılan bir başka kopyası da günümüze ulaşmıştır. Her iki nüshanın ketebe kaydı olmaması dolayısıyla söz konusu nüshaların nerede, ne zaman ve kimler tarafından istinsah edildikleri bilinmemektedir. Ancak tarihî Türk dili üzerine yapılan dönemlendirme çalışmaları, her iki nüshayı da Harezm Temas Lehçesi üzerinden değerlendirmeyi mümkün kılmaktadır. Tahran ve Londra nüshaları mukayeseli biçimde takip edildiğinde, nüshaların bağlamsal içeriğinin çoğunlukla paralel olduğu, ancak leksikal düzeyde farklılaştıkları görülmektedir. Bu durum yani doğrudan muhatapları için tekrar üretilen nüshalarda, farklı dil kullanırlarının çoğunlukla bağlamsal içeriğe sadık kalma temayülüne karşın dil dizgesinde farklı sözcükbirimler tercih etmeleri ilgi uyandırıcıdır. Bu noktada dönemin dil kullanırlarının leksikal düzeyde farklı seçimler yapmalarına sebep olan ana etmenin sözcük anlambilimin alt başlıklarından biri olan eş anlamlılık ile ilgili olup olmadığı ve eğer eş anlamlı ise birbirleriyle ne derecede eşdeğerli oldukları yönündeki sorular, bu makaleye yön veren ve araştırmaya sevk eden temel sorulardır. Bu sorulara araştırma yazısında tek bir örneklem üzerinden yanıt aranmaya çalışılmıştır. Bu örneklemi oluşturan sözcükler ise Tahran ve Londra nüshaları arasında değişkeli kullanımı tanıklanan aġrıġ ve ḫasta sözcükbirimleridir. Söz konusu sözcükbirimlerin eş anlamlılık derecesi ise Alan Cruse’nin Lexical Semantics adlı çalışmasında ileri sürülen eş anlamlılık teorisine göre incelenmiş ve etiketlendirilmeye çalışılmıştır. Cruse’nin eş anlamlılık teorisi ise anlam aynılığından ziyade anlamsal farklılığı gözeten bir tür eş anlamlılık ölçeği üzerine inşa edilmiştir. Bu doğrultuda Cruse, eş anlamlılığı üç ayrı şekilde etiketlemektedir: Tam Eş Anlamlılık, Bilişsel Eş Anlamlılık, Yakın Eş Anlamlılık. Her bir eş anlamlılık derecesi kendi içinde farklı uzanımlara sahiptir ve bu uzanımlar sözcükbirimlerin kavramsal yönlerini ve farklı anlam yüzlerini açığa çıkartmayı, görmeyi, idrak etmeyi sağlayıcıdır. Bu da çalışmanın en önemli yönlerinden bir diğeridir. Çünkü bu teorik yaklaşım vasıtasıyla dönemin dil kullanırlarının eş-bağlamlarda değişkeli sözcük kullanımını tetikleyen ve etkileyen faktörler üzerine yoğunlaşılmasını sağlar. Böylece dönemin sosyal ve kültürel olguların çevrelediği dilin farklı boyutları hakkında çıkarımlarda bulunma imkanı elde edilir.
Keywords : Ḳıṣaṣü’l-Enbiyā, Rabġūzi̇̄, Tahran Nüshası, Londra Nüshası, Eş Anlamlılık, Bilişsel Eş Anlamlılık, Yakın Eş Anlamlılık

ORIGINAL ARTICLE URL