KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE MÜBALAĞA SANATININ KULLANIMINA DAİR BİR DEĞERLENDİRME

Authors : Ramazan Arı

Pages : 1161-1184

Doi:10.55666/folklor.1385646

View : 88 | Download : 121

Publication Date : 2025-12-26

Article Type : Research Paper

Abstract :Klasik Türk şiirinin alâmet-i farikası denilebilecek özelliklerinden biri, mübalağa sanatının çok kullanımıdır. Bu mübalağa, genellikle gulüv tarzında, ifrat ve tefrit derecesindedir. Memduhun övgüsünden sevgilinin özelliklerine, âşığın duygularından şairin şiir kudretine kadar hepsiyle ilgili mübalağa sanatının örneklerine rastlamak mümkündür. Klasik Türk şiiri geleneğinde mübalağanın çok kullanılması, şiirin tabiatı gereği olmasının yanında, bu geleneğin şiir anlayışı ve dünya görüşüyle de ilgilidir. Kasideler itibarıyla bakıldığında memduh, dinî makamlardan birini temsil ediyorsa buradaki mübalağa inanç gereği hakikat addedilir. Dünyevi makam sahiplerine yazılan kasidelerdeki mübalağa ise çeşitli sebeplere bağlıdır. Padişahın, Tanrı’nın gölgesi, onun dünyadaki vekili kabul edilmesi, yani Türklerdeki kut anlayışı bu sebeplerden biridir. Türk devlet geleneği olan hamilik sistemi ve bunun yarattığı rekabet, kasidelerdeki mübalağaya bir başka sebeptir. Şairin, padişahın cihan hâkimiyeti anlayışına destek verme düşüncesi ve makamı idealize etme çabaları, yine bu şiirlerdeki mübalağanın sebepleri arasında sayılabilir. Gazellerde sevgili ve onun özellikleriyle ilgili ortaya çıkan mübalağa da, kasidelerle benzer sebeplere dayanır. Sevgilinin üstün mevkii, tek olması, “en” vasfını haiz özellikleri onunla ilgili mübalağanın ortaya çıkma nedenleridir. Bunun yanında tasavvufî açıdan ilahi aşk bağlamında sevgilinin Allah olarak tasavvuru ve klasik Türk şiirinin idealist bir edebiyat oluşu, sevgili ve onun güzellik unsurlarıyla ilgili mübalağanın arka planını oluşturur. Aşk ve âşığın hâlet-i rûhiyesi itibarıyla mübalağa ise her şairin âşık sıfatıyla “en büyük âşık benim” ya da “benim aşkım en büyük” iddiası hasebiyledir. Bu düşünceyi, özellikle âşık şairin kendisini meşhur âşıklarla kıyaslamasında ve aşkla ilgili konularda kendilerini sultan addetmelerinde bariz şekilde görmek mümkündür. Yine bu iddiaya bağlı en çok ah eden, en yakıcı ve tesirli ahları çıkaran odur. En çok gözyaşı döken, en çok gam çeken, aşktan en zayıf duruma düşen, kıskançlık ve hasret ateşinde en çok yanan odur. Sabrının sınırı yoktur. Bu düşüncelerin hepsinin arka planında, “en büyük âşık benim” iddiası vardır. Mübalağanın ortaya çıktığı bir diğer alan, şairin tefahürüdür. Hakikat olsun ya da olmasın her şair, mübalağa derecesinde kendini över. Kendini söz sultanı, mana ülkesinin padişahı olarak kabul eder. Yine iddia niteliğindeki bu düşünce, kasidelerin fahriye bölümlerinde ve gazellerin makta beyitlerindeki mübalağanın sebebidir. Neticede klasik Türk şiirinde mübalağa, memduh, şairlik, sevgili ve âşıkla ilgili ortaya çıkar. Hepsinde de ortak amaç, övmek ve övünmektir. Rekabet ortamında yapılan bu eylemler, övgünün tabiatı gereği de mübalağayı gerekli kılar. Çalışmada, bahsi geçen alanlarda mübalağa sanatının kullanımına dair örnekler verilip arka planındaki neden ve amaçlar açıklanmaya çalışılacaktır.
Keywords : Mübalağa, gulüv, estetik, edebi sanatlar, klasik Türk şiiri.

ORIGINAL ARTICLE URL