Eski Türkçe Manihaist, Budist ve İslamî Metinlerde Dinî Bir Terim: ökün- ve Türevleri

Authors : Celalettin Bulut Bostan

Pages : 262-283

Doi:10.32600/huefd.1586391

View : 95 | Download : 83

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Eski Türkçenin sayıca ve hacimce en yoğun eserlerin oluştuğu Eski Uygurca döneminde Çince, Sanskritçe, Soğdca, Toharca vs. dillerle etkileşime girilmiştir. Özellikle Manihaist ve Budist çevrede ortaya çıkan dinî temelli eserlerdeki çeviri faaliyetleri sonucu, yabancı kökenli birçok terim ve sözcük için halkın anlayacağı biçimde Türkçe karşılıklara başvurulmuştur. Bu durum beraberinde de sağlam bir dinî terminolojiyi getirmiştir. Karahanlılar devrinde ise devletin resmî dini olan İslamiyet’in kabulüyle birlikte özellikle Kur’an Tercümeleri (TİEM 73, Rylands Kur’an Tercümesi, Özbekistan Kur’an Tercümesi) başta olmak üzere Dîvânu Lugâti’t-Türk, Kutadgu Bilig ve Atabetü’l-Hakayık’ta yoğun bir dinî terminoloji göze çarpmaktadır. Bu doğrultuda Eski Türkçe Manihaist, Budist ve İslamî çevre metinlerinde görülen “pişman olmak”; “tövbe etmek” anlamına gelen Arapçada tevbe, Sanskritçede ise kṣānti karşılığıyla görülen Eski Türkçe ökün- fiili ve bu fiilin türevleri ele alınmıştır. Tespit edilen türevlerin geçtiği bağlamlara yer verilerek türevle ilgili çeşitli dilsel açıklamalar yapılmıştır. Ardından tespit edilen türevlerin tarihî ve çağdaş Türk dillerindeki durumuna da değinilmiştir. Yapılan çalışma sonucunda ökün-, ökünmiş, ökünügli, öküngen, ökünmek, ökünmeklig, öküngü, öküngülüg, öküntür-, ökünç, ökünçlüg ve ökünçsüz sözcükleri ele alınmıştır. Tespit edilen bu türevlerin bazılarına Eski Türkçe sonrasında tarihî ve çağdaş Türk dillerinde rastlamak mümkündür. Bu değerlendirme sonucu ökün-, ökünmiş, ökünmek, öküngü ve ökünçlüg sözcükleri Manihaist çevrede; ökün-, ökünmiş, ökünmek, ökünmeklig, öküngü, öküngülüg, öküntür-, ökünç, ökünçlüg ve ökünçsüz sözcükleri Budist çevrede; ökün-, ökünmiş, ökünügli, öküngen, öküngü, öküntür-, ökünç, ökünçlüg ve ökünçsüz sözcükleri ise İslamî çevrede tespit edilmektedir. Tespit edilen bu biçimlerden ökün-, ökünmiş, öküngü ve ökünçlüg Manihaist, Budist ve İslamî çevrede ortaklık göstermektedir. öküntür-, ökünç ve ökünçsüz sözcükleri ise Budist ve İslamî çevrede ortaklık gösterirken ökünmeklig ve öküngülük sözcükleri sadece Budist çevrede, ökünügli ve öküngen sözcükleri ise sadece İslamî çevrede rastlanılmaktadır.
Keywords : Eski Türkçe, Manihaizm, Budizm, İslami çevre, ökün-

ORIGINAL ARTICLE URL