Divanü Lûgat-it Türk’ten Çağdaş Türkiye Türkçesine Deyimlerde Anlam Değişmeleri

Authors : Esra Kirik
Pages : 517-554
Doi:10.28981/hikmet.1735999
View : 229 | Download : 347
Publication Date : 2025-10-25
Article Type : Research Paper
Abstract :Türk dilinin ilk sözlüğü olarak bilinen ve 1072-1074 yıllarında Kâşgarlı Mahmud tarafından kaleme alınan Divanü Lûgat-it Türk; Türk dilinin zenginliği, tarihî gelişimi, Türk halkının kültürü, tarihi, coğrafyası ve sosyolingüistik özellikleri hakkında değerli bilgiler içeren önemli bir kaynaktır. Kimi kaynaklara göre sekiz bin kimine göre dokuz biz civarında kelime barındıran bu eserde sözcükler, atasözleri, deyimler, dilbilgisi kuralları ve etnografik bilgiler bulunmaktadır. Bu çalışmanın konusu olan deyimler bakımından oldukça zengin olan eser, şimdiye dek deyimlerin geçmişten günümüze geçirdiği anlam değişmeleri yönüyle incelenmemiştir. Bu nedenle deyimleri anlam değişmeleri yönüyle incelemek deyimlerin anlam ve yapıca nasıl değiştiğini, Türk dilinin tarihî süreç içinde nasıl evrildiğini gösterecektir. Divanü Lûgat-it Türk’te geçen deyimlerin tespitinde Şen’in (2017) “Eski Türkçenin Deyim Varlığı” adlı çalışması ile Genç’in (2014) “Kâşgarlı Mahmud\\\'un Dîvânu Lugâti\\\'t-Türk Adlı Eserinde Geçen Deyimler ve Bu Deyimlerin Günümüz Türkçesindeki Karşılıkları” adlı yüksek lisans tezinden faydalanılmıştır. Ayrıca Atalay (2018)’a ait üç ciltlik Dîvânu Lugât-it-Türk Tercümesi taranmış; özellikle mecaz içeren deyimler eksiksiz bir şekilde tespit edilmeye çalışılmıştır. Anlam değişmesi kavramı ve bununla ilgili literatürdeki sınıflandırmalara değinildikten sonra deyimler üzerine sahada yapılan tartışmalara yer verilmiştir. Çalışma için tespit edilen deyimlerin anlamları Güncel Türkçe Sözlük (GTS), Derleme Sözlüğü (DS) ile Atasözü ve Deyimler Sözlüğünde (ADS) yer alan deyimlerin temel ve yan anlamlarıyla karşılaştırılarak tespit edilmiştir. Tespitler üzerine genel bir değerlendirme yapılmıştır.
Keywords : Divanü Lûgat-it Türk (DLT), Kâşgarlı Mahmud, Çağdaş Türkiye Türkçesi, anlam değişmesi, deyimler.

ORIGINAL ARTICLE URL