Yapay Zekânın Bilimsel Araştırma Sürecine Katılımı Problemi: ChatGPT-4o Örneğinde Arap Belâgatinde Haber-İnşâ Ayrımı

Authors : Şeyma Gülsüm Önder

Pages : 319-340

Doi:10.14395/hid.1634089

View : 228 | Download : 259

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Doğal dili işleme, duyduklarını depolama, akıllı davranış sergileyerek sorulara cevap verme, akıl yürütme gibi özelliklere sahip olduğu bilinen yapay zekâ araçları günümüzde sosyal bilimlerde yapılan araştırmalara kaynaklık etmek üzere kullanılmaya başlamıştır. Bu da araçlardan elde edilen verilerin doğruluğu, güvenilirliği, intihal gibi akademik etik açısından uygun olmayan davranışlara yol açıp açmadığı şeklinde birtakım problemleri beraberinde getirir. Ayrıca bilgileri aldığı kaynaklar ile bilgilerin örtüşmemesi durumunda yapacağı yorumların doğruluğu da tartışmalı hale gelir. Bu nedenlerden dolayı tıp, mühendislik, matematik, dil, sosyal ve beşerî bilimlerde yapay zekâ araçlarının bilimsel araştırma sürecine dâhil edilmesinin etik açıdan uygunluğu tartışılırken bir yandan da yapay zekânın bu süreci nasıl yönettiğine ilişkin uygulamalı çalışmalar yapılmaktadır. Buna göre çeşitli konular hakkında muhtelif yapay zekâ araçlarına sorularak alınan cevapların, uzmanlar tarafından bilgisel doğruluğu, kesinliği ve güvenilirliği test edilmektedir. Bu çalışma, Arap dili alanında yapay zekâ aracının bilimsel araştırmalarda bir araç olarak kullanımını ve bunun sonucu olarak ortaya çıkan bilgisel doğruluk, güvenilirlik ihlalleri, analiz-sentez-yorum kabiliyetini göstermesi bakımından Türkiye’de ChatGPT’yi belâgat alanında ele alan ilk çalışma olma özelliğine sahiptir. Bu bağlamda ChatGPT’ye sorulmak üzere haber-inşâ ayrımı konusu seçilmiştir. Konunun yalnızca Arap dili belâgati kaynaklarında değil aynı zamanda usul, tefsir, kelam, felsefe ve mantık gibi doğrudan ve dolaylı olarak ilişkide bulunduğu diğer kaynaklarda yer alması, yapay zekânın bilgi taramasını kolaylaştırıcı mahiyettedir. Yine kendisine sunulan konunun tartışmalı ve yoruma açık olması, yapay zekâ aracının konuyu muhtelif yönleriyle işleme, analiz etme ve yorum yapma kabiliyetini daha doğru bir şekilde ölçebilmek açısından önemlidir; zira benzer çalışmalarda tartışmalı konuların verilmediği, yalnızca yapay zekânın bilgi aktarımının doğruluğuna odaklanıldığı gözlemlenmiştir. Bu da çalışmamızı, benzer çalışmalardan ayırıcı bir vasıf olarak zikredilebilir. Yapay zekânın en çok bilinen ve sık kullanılan araçlarının başında sürümleri güncellenen ChatGPT gelmektedir. Mevcut haliyle ChatGPT-4o olan son sürümünün kullanımına izin veren programın ücretli ve ücretsiz versiyonu bulunmaktadır. Bunlar arasında en önemli fark, kullanım süresinin ücretsiz versiyonda kısıtlı olmasıdır. Araştırma üç farklı günde yapıldığından bu durum, çalışmanın bilimselliğine zarar verici nitelikte değildir. Bu çalışmada nitel veri analizi yöntemi ile chatGPT-4o kaynakları kullanmada konu ile ilişkisi bakımından birincil ve ikincil kaynakları tespit etme ve alıntılama kabiliyeti, zikredilen kaynakların eser ve yazarı açısından doğruluğu, literatür taramada konuyla ilişkili alanların çeşitliliğini gözetme, belirli aralıklarla değiştirilmeden sorulan sorulara verdiği cevapların tutarlılığı ile verilerin doğruluğu açılarından test edilmiştir. Böylece yapay zekâ aracının bilimsel araştırma yapma kabiliyeti ölçülmüştür. Buna göre öncelikle ChatGPT’den haber-inşâ ayrımındaki problemli kısımları saptaması istenmiştir. Bunun üzerine tartışmalı kısımlara dair veri toplaması ve bu verileri analiz ederek elde ettiği sonuçları değerlendirmesi talep edilmiştir. Bu ayrıma ilişkin teoriler nelerdir? Haber-inşâ ayrımını hangi belâgat kitaplarında bulabilirim? Haber-inşâ ayrımına neden ihtiyaç duyulmuştur? Zikrettiğin bu kaynaklar sence haber-inşâ ayrımının sınırlarını net olarak çizmiş midir? Ardından haber-inşâ ayrımı hakkında öne çıkan teoriler ve tartışılan hususlara kısaca değinildikten sonra araştırmanın yöntemi, sınırlılıkları, veri analizi ve bulguları hakkında bilgi verilmiştir. Son olarak chatGPT-4o’ye sorulan sorulara verdiği cevaplar analiz edilerek değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonucunda ChatGPT-4o’nin aktardığı bazı bilgilerin, aldığını söylediği kaynaklarda bulunmadığı tespit edilmiştir. Ayrıca yararlandığı bazı kaynakların mevcut olmadığı, bazılarının ise zikrettiği yazara değil başka bir yazara ait olduğu ortaya çıkmıştır. Konuyu ele alma açısından ise mevcut tartışmalara değinmeyip yalnızca genel bilgiler vermekle yetindiği görülmüştür. Yapay zekâ aracına bazı teoriler açıkça söylenip konuya ilişkin tartışmaların olduğu hatırlatıldığında ise bunları literal anlamda tanımlama ile yetinmiştir. Yaptığı tanımlamalar, tartışmaların olduğu kaynaklardaki bilgileri içermemektedir. Bu nedenlerle yapay zekâ aracı ChatGPT-4o’nin ücretsiz sürümünün bilimsel araştırma sürecinde bir araştırmacı olarak kullanımının elverişli olmadığı saptanmıştır. Zira problemi saptama, veri toplama, analiz etme, sonuçları değerlendirme ve yorum yapma gibi bilimsel araştırma basamaklarını uygulaması bakımından yeterli değildir.
Keywords : Arap Dili ve Belâgati, Haber, İnşâ, Yapay Zekâ, ChatGPT

ORIGINAL ARTICLE URL