Kâfiyeci’nin Yorum Metodu: Nüzhetü’l-ashâb Risalesinin Birinci Kısmı Özelinde Bir Tahlil

Authors : Tuğba Yıldırım
Pages : 974-999
Doi:10.14395/hid.1740054
View : 305 | Download : 311
Publication Date : 2025-12-30
Article Type : Research Paper
Abstract :15. yüzyıl Osmanlı-Memlüklü âlimlerinden Muhammed b. Süleyman el-Kâfiyeci (öl. 879/1474), Hanefî ulemanın önde gelen isimlerinden biridir. İbnü’l-Hâcib’in (öl. 646/1249) el-Kâfiye eseriyle meşguliyetinden dolayı “Kâfiyeci” lakabıyla şöhret bulmuştur. Arap dili, belâgat, fıkıh, felsefe, kelam, tefsir, hadis, cedel, mantık, astronomi, geometri gibi pek çok dinî ve aklî ilimde velûd bir âlimdir. Memlükler döneminde önceki dönemlere nazaran Kur’ân ilimleri ve tefsir usûlüne dair kapsamlı çalışmaların yapıldığı bilinmektedir. Bu eserler sonraki dönemlerde kaleme alınan eserlere katkı sağlamıştır. Kahire ve Şam merkezli yapılan ilmî faaliyetler, tefsir geleneğine de yön veren önemli çalışmaların yapılmasına destek olmuştur. Bu dönemde yazılan tefsir eserlerinde hem klasik rivayet geleneğine bağlı kalınmış hem de dirayet temelli bir yaklaşım benimsenmiştir. Kur’ân âyetlerinin yorumlanmasında ilgili rivayetler dikkate alınarak; zaten var olan belâgata, kelâma ve dile yönelik analizlerle rivayet-yorum merkezli tefsir anlayışı benimsenmiş ve daha ileri noktalara taşınmaya çalışılmıştır. Müfessirlerin tefsirlerini kaleme alırken belli usûl ve metotları esas aldıkları bilinmektedir. Bu yaklaşımlarının mahiyeti ise ya tefsirlerinin içeriği incelenirken ya da tefsir mukaddimelerinde bizatihi yaptıkları açıklamalardan anlaşılmaktadır. Memlükler döneminde Mısır’da ilmî faaliyetleriyle temayüz eden âlimlerden biri olarak Kâfiyeci’nin de tefsir alanında yazdığı et-Teysîr fî kavâidi ilmi’t-tefsir eseri usûle dair önemli bilgiler içermektedir. Kendisi bu eserinde tefsir ve usûlüne dair birçok konuyu incelemiş, değerlendirmelerde bulunmuştur. Müellifin, usûlün yanı sıra Kur’ân tefsirine dair risaleleri de bulunmaktadır. Bu risalelerden biri olan Nüzhetü’l-ashâb eserini, birinci kısmını incelemek suretiyle ilim ehlinin istifadesine sunmak çalışmanın amaçlarından biridir. Fâtır sûresinin, son âyetinin tefsirinin yapıldığı bu risaleden yola çıkarak müellifin tefsire dair üslûp ve metodunu tespit etmeye çalışmak bir başka hedefi içermektedir. Doğru tefsirin yapılabilmesi için tefsir usûlünde ortaya konan kaidelerin önem arz ettiği müsellem bir hakikattir. Bu minvalde Kâfiyeci’nin usûl eserinde ortaya koyduğu esasları, tefsir yaparken uygulayıp uygulamadığının tespiti çalışmanın önemini ortaya koymaktadır. Çalışmada Nüzhetü’l-ashâb risalesinin özellikleri tanıtılmış, içeriği hakkında bilgi verilmiştir. Risalenin birinci kısmı müellifin tefsir yaparken benimsediği esaslar hakkında yeterli düzeyde bilgi vermektedir. Bu sebeple çalışmanın sınırlarını aşmamak için sadece ilk kısmı detaylı incelenmiş ve değerlendirmelerde bulunulmuştur. Kâfiyeci’nin tefsir metodunda hem rivayet hem dirayet esaslı yorumların ön plana çıktığı görülmüştür. Açıklamalarını ilgili âyetler, hadisler, Arap şiiri ve kullanımları üzerinden desteklediği bununla birlikte sadece rivayetleri vermekle yetinmeyip bunlara dair değerlendirmelerde bulunduğu tespit edilmiştir. Kur’ân’ın anlaşılmasında Arap diline vukufiyetin önemli olduğunu düşünmesi sebebiyle yorumladığı âyetin tefsirinde dilsel tahlillere ağırlık verdiği anlaşılmaktadır. Bu manada bağlaç, edat, harf-i cerlerin işlevlerine ve kullanım alanlarına dair detaylı açıklamalarda bulunmuştur. Aynı şekilde kelime tahlilleri, terkip ve cümle yapılarına dair analizlerinin yoğunlukta olduğu anlaşılmaktadır. Tüm bu konulara yönelik meseleleri ele alırken âyeti derinlemesine analiz etmesine katkı sağlayan soru-cevap üslûbu tefsir metodunda ön plana çıkan özelliktir. Çalışmada et-Teysîr fî kavâidi ilmi’t-tefsîr ile Nüzhetü’l-ashâb eserlerine yönelik usûl ve tefsir açısından karşılaştırmalı değerlendirmeler yer almaktadır. et-Teysîr, tefsir ilminin teorik temellerini, esaslarını ve metodolojik ilkelerini ortaya koyan bir usûl kitabıdır. Nüzhetü’l-ashâb ise bu ilkelerin pratikte nasıl uygulandığını gösteren bir tefsir örneğidir. Her iki eserden hareketle Kâfiyeci’nin tefsir anlayışının sadece teorik ilkelerle sınırlı kalmayıp; dil, rivayet ve dirayet merkezli bir metodolojiye dönüştüğü sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Risalenin tahkiki amaçlanmasa dahi müellifin eserini doğru bir şekilde anlayabilmek ve tahlil edebilmek amacıyla tahkik esas ve kuralları göz önünde bulundurulmuş, buna yönelik yapılan çalışmalardan istifade edilmiştir. Çalışmanın, Nüzhetü’l-ashâb eserinin birinci kısmını detaylı bir şekilde ele alması ve Kâfiyeci’nin et-Teysîr eserinde tefsir usûlüne dair ortaya koyduğu esasları bir âyeti tefsir ederken nasıl pratiğe döktüğünü göstermesi açısından literatüre katkı sağlaması beklenmektedir.
Keywords : Tefsir, Kâfiyeci, Nüzhetü’l-ashâb, Fâtır sûresi, Âyet tefsiri, et-Teysîr, Metot.

ORIGINAL ARTICLE URL