Usulden Fürûa Hanefî Mezhebinde Muhkem ve Müteşâbih Kavramlarının Anlamsal Dönüşümü: Debûsî’nin Etkisi ve Katkısı Bağlamında Bir İnceleme

Authors : Ramazan Çöklü

Pages : 955-973

Doi:10.14395/hid.1751020

View : 284 | Download : 395

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Hanefî usulcülerden Debûsî, fıkıh usulü ilmine getirdiği yenilikler dolayısıyla Hanefî usul düşüncesinin kendisinden sonraki mihenk taşlarından biri olmuştur. Lafız taksimi, hüküm bahisleri, beyân ve kıyas teorisi gibi birçok konuyu biçim ve içerik açısından yeniden kurgulamış ve pek çok fıkıh usulü kavramını anlamsal olarak geliştirmiştir. Muhkem ve müteşâbih konusu, sözü edilen değişim ve gelişimin bariz şekilde görüldüğü meselelerden biridir. Araştırmada Debûsî’nin tarihsel süreçte muhkem ve müteşâbih kavramlarının anlamsal dönüşümüne etkisi ve bunun fıkhî meselelere yansımaları incelenmiştir. Gerek muhkem ve müteşâbih konusuyla ilgili gerekse Debûsî’nin usulcülüğüne yönelik çok sayıda bilimsel araştırma yapılmıştır. Fakat muhkem ve müteşâbih konusunda yapılan çalışmalarda genel itibariyle haberî sıfatlara ve bunların te’viline odaklanılmış; meselenin fıkıh usulündeki konumu ve fıkhî hükümlere etkisi ihmal edilmiştir. Dahası, müteşâbih lafızlar fıkıh usulü çalışmalarında dahi çoğunlukla kelâmî perspektifle incelenmiştir. Oysa bu iki kavram İslâm tarihi boyunca, özellikle Hanefî fakihleri tarafından fıkhî hüküm çıkarmada da aktif bir şekilde kullanılmıştır. Debûsî’nin usul anlayışına yönelik çalışmalarda ise muhkem ve müteşâbih konusu, bir iki cümle halinde kısaca özetlenmiş; Debûsî’nin bu bağlamda getirdiği yenilikler, kendisinden sonraki fakihlere etkisi ve teorik zeminde şekillenen anlamsal dönüşümün pratiğe yansımaları tespit edebildiğimiz kadarıyla bilimsel bir araştırmaya konu olmamıştır. Dolayısıyla araştırmada Debûsî’nin muhkem ve müteşâbih yorumu, bunun Hanefî fakihlerine ve Hanefî usul düşüncesine etkisi ilk kez somut bir şekilde ortaya koyulmuştur. Bunun yanı sıra araştırmada Debûsî’nin muhkem ve müteşâbih teorisi kendisinden önceki Hanefî usulcülerin yaklaşımıyla mukayese edilmiş, böylece mezkûr iki kavramın Hanefî fıkıh usulü edebiyatındaki anlamsal döngüsü tespit edilmiştir. Daha da önemlisi muhkem ve müteşâbihin fıkhî meselelerin yorumlanmasında ve fetva işlemlerinde nasıl belirgin olduğu ilk kez bu araştırmada ortaya koyulmuştur. Müteşâbih nasların te’vilinin caiz olup olmadığı, neye göre ve nasıl yorumlanacağı ise bu konuda çok sayıda çalışma yapıldığı için genel itibariyle araştırmanın kapsamı dışındadır. Müteşâbihlerin anlaşılması meselesine sadece muhkemlerle ilişkisi çerçevesinde daha çok Debûsî’nin etkisini gösterecek şekilde kısaca değinilmiştir. Çünkü müteşâbihin kapsamının daralması ve genişlemesiyle paralel olarak, pratikte sonuç değişmemesine rağmen teoride fakihlerin müteşâbihlerin anlamlarının bilinip bilinemeyeceğine dair görüşleri değişiklik göstermiştir. Araştırmada Debûsî öncesi dönemi temsilen bu konudaki görüşleri kesin bir şekilde tespit edilebildiği için Tahâvî, Kerhî ve Cessâs’ın yaklaşımına yer verilmiştir. Tahâvî, Kerhî ve Cessâs, ortak bir dille bütün nasları kelâmî ve fıkhî olup olmamasına bakmaksızın muhkem ve müteşâbih şeklinde temel iki kısma ayırmışlar ve fıkhî hüküm çıkarılan birden çok anlama ihtimalli nasları, mücmel ve müşterek lafızları genel taksim içerisinde müteşâbih saymışlardır. Bu fakihlere göre muhkem ve müteşâbih kendi içinde özel ve diğerlerinden bağımsız bir lafız taksimidir. Öyle ki muhkem başka bir anlama ihtimali olmayan ve mânası doğrudan anlaşılan lafızları, müteşâbih de birden çok anlama ihtimalli olan ve mânası ancak bir karine veya beyân ile anlaşılan lafızları kapsamaktadır. Debûsî ise muhkem ve müteşâbih kavramlarının anlamlarını daraltmış, mücmel ve müştereki müteşâbihin kapsamından kesin bir şekilde çıkarmıştır. Böylece Debûsî ile birlikte müteşâbih, fıkıh usulünde sadece kelâmî içerikli âyetleri ifade etmek için kullanılan bir lafız formuna bürünmüştür. Debûsî’nin özgün yaklaşımı kendisinden sonraki fakihlerin büyük çoğunluğu tarafından kabul edilmekle birlikte hem mezhep içerisinden hem de diğer mezheplerden buna karşı çıkanlar olmuş, mevcut kaynaklar ışığında bu tartışmaların en az üç yüz yıl devam ettiği tespit edilmiştir. İşin ilginç yanı muhkem ve müteşâbih konusunda Debûsî’nin görüşünü benimseyen Hanefî fakihlerin bir kısmı bunu fürûda tatbik ederken zorlanmışlar ve usulde Debûsî’yi takip etmekle birlikte fıkhî hüküm çıkarırken mezkûr iki lafzı Tahâvî, Kerhî ve Cessâs gibi kullanmışlardır. Daha da önemlisi, birtakım Hanefî fakihleri Tahâvî, Kerhî ve Cessâs’la aynı anlamda kullandığı lafzı müteşâbih değil, muhtemil diye adlandırmış, böylece Hanefî usulünde bilinmeyen yeni bir kavram ortaya koymuşlardır. Bu kavram, ilk kez bu araştırma dolayısıyla tespit edilmiştir.
Keywords : Fıkıh, Hanefî Mezhebi, Fıkıh Usulü, Muhkem, Müteşâbih, Debûsî

ORIGINAL ARTICLE URL