Vehhâbîliğe Yönelik Akademik Söylemler Üzerine Bibliyometrik ve Tematik Bir Çözümleme

Authors : Ebru Koçak

Pages : 489-514

Doi:10.14395/hid.1757637

View : 925 | Download : 1058

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Vehhâbîlik, XVIII. yüzyılın ortalarında Necd bölgesinde Muhammed b. Abdülvehhâb’ın (ö. 1206/1792) öncülüğünde ortaya çıkan dinî bir harekettir. Bu hareket, ortaya çıktığı dönemde İslâm’ın hicrî ilk üç asrındaki anlayış, uygulama ve kaynak bütünlüğünü referans alarak dinin özgün saflığını yeniden yorumlamayı, bireysel ve toplumsal düzlemde bu saflığı ihya etmeyi hedeflemiştir. Muhammed b. Abdülvehhâb’ın tevhid merkezli yaklaşımı, bid‘at karşıtlığı, mezar ziyaretlerine, evliya kültüne ve tasavvufî uygulamalara yönelik eleştirileri hem inanç ıslahı rolü hem de toplumsal, kültürel ve siyasal düzeyde dönüştürücü bir misyon üstlenmiştir. Zamanla Suûdî Arabistan’ın kurucu ideolojisine dönüşen Vehhâbîlik, günümüzde başta Arap Yarımadası olmak üzere, Afrika’dan Güneydoğu Asya’ya, Kafkasya’dan Avrupa’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada etki uyandırmaya devam etmektedir. Bu yayılma süreci ise akademik literatürde farklı teorik yaklaşımlarla ve çeşitli perspektiflerle incelenmektedir. Literatürde yer alan çalışmaların büyük çoğunluğu tarihsel, teolojik ve siyasal yönleri ele alırken, bu söylemlerin küresel akademik temsil biçimlerine ilişkin kapsamlı bir analiz oldukça sınırlıdır. Bu çalışma ise Vehhâbîliğin akademik düzlemde hangi teorik çerçevelerle ele alındığı, hangi temalar üzerinden inşa edildiği ve bu temsillerin nasıl bir söylemsel yapı içerdiği sorunsalına dayanmaktadır. Çalışmada Vehhâbîlik üzerine yapılmış akademik yayınlar konu edilmekte, bu bağlamda 1992–2025 Haziran dönemi arasında Scopus veri tabanında yayınlanan çok disiplinli çalışmalar incelenmektedir. Dolayısıyla çalışma Vehhâbîliğin uluslararası akademik söylemde nasıl temsil edildiğini bibliyometrik ve tematik olarak ortaya koymayı amaçlamakta, hareketin küresel etkileri, algısal boyutları ve ilişkili diğer meseleleri üzerine yapılacak yeni araştırmalara katkıda bulunmayı hedeflemektedir. Araştırmada iki aşamalı bir yöntem izlenmiştir. İlk olarak Vehhâbîlik konulu akademik literatür bibliyometrik analiz yöntemiyle değerlendirilmiş ve nicel veriler ortaya konulmuştur. Ardından nicel veriler doğrultusunda öne çıkan akademik metinlerin tematik içerik analizi yapılmıştır. Toplam 263 çalışma; yayınlandığı coğrafya, yazar profilleri, atıf oranları, teorik yaklaşımları, analiz düzeyleri ve akademik etkileri açısından sınıflandırılmıştır. Analiz sürecinde VOSviewer (ağ haritalama) ve MAXQDA (nitel kodlama) yazılımlarından yararlanılmış, belirlenen ana temalar ve alt kodlar doğrultusunda kapsamlı bir veri seti oluşturulmuştur. Elde edilen bulgulara göre Vehhâbîlik konulu yayınların büyük çoğunluğu sosyal bilimler disiplinine aittir. Din sosyolojisi, siyaset bilimi, uluslararası ilişkiler ve İslâm araştırmaları gibi alanlarda yoğunlaşan bu yayınlar 2010 yılı sonrasında istikrarlı bir artış göstermektedir. Ülke bazında değerlendirildiğinde ise ABD, İngiltere ve Rusya Federasyonu hem üretim hem de atıf gücü açısından ön plana çıkmakta, buna karşın İslâm dünyasına ait ülkelerin katkılarının oldukça sınırlı kaldığı gözlemlenmektedir. Endonezya, Türkiye ve İran gibi ülkelerden düzenli yayınlar yapılmasına rağmen bu yayınların uluslararası etki gücünün sınırlı olduğu anlaşılmaktadır. Tematik analiz sürecinde Vehhâbîlik literatüründe öne çıkan altı ana tema belirlenmektedir: (1) Radikalizm ve Siyasal İslâm ile ilişki, (2) Küresel Yayılım ve Etki, (3) Tarihsel ve Teolojik Arka Plan, (4) Devlet Desteği ve Araçsallaşma, (5) Karşıt Söylemler ve Eleştiriler, (6) Modernleşme, Kimlik ve Toplumsal Dönüşüm. Bu temalar üzerinden yapılan kodlamalarda “terörizm”, “selefîlik”, “cihat”, “el-Kaide”, “Suûdî Arabistan”, “modernleşme”, “İbn Teymiyye” gibi anahtar kavramların yayılım gösterdiği görülmektedir. Özellikle 11 Eylül 2001 saldırılarının ve 2010 sonrası Arap Baharı sürecinin Vehhâbîlik söyleminde önemli kırılma noktaları olduğu, bu dönemlerde ve sonrasında radikalizm ile olan ilişkinin daha sık tartışılır hâle geldiği tespit edilmektedir. Ayrıca literatürdeki yayınların önemli bir kısmının bireysel olarak kaleme alındığı, disiplinler arası iş birliklerinin ve kurumsal desteklerin sınırlı olduğu gözlemlenmektedir. Destekleyici kurumlar arasında ABD, Avrupa, Rusya ve İsrail merkezli araştırma fonlarının öne çıkması, literatürün söylemsel yönelimi hakkında da dikkat çekici ipuçları vermektedir. Bu çalışma, Scopus indeksli yayınlarda Vehhâbîliğin akademik söylemdeki temsillerini, öne çıkan tematik odakları ve ideolojik çerçeveleri sistematik biçimde ortaya koymaktadır.
Keywords : İslam Mezhepleri Tarihi, Vehhâbîlik, Muhammed b. Abdülvehhâb, Bibliyometrik Analiz, Tematik Analiz.

ORIGINAL ARTICLE URL