Dürr-i Yektâ ve On İki İnci: İsmâil Sâdık Kemâl’in Ezvâc-ı Tâhirât Na‘tları

Authors : Fatih Yaman, Seydi Kiraz

Pages : 731-775

Doi:10.14395/hid.1758926

View : 302 | Download : 470

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Dinî-edebî bir tür olan na‘t, Fars ve Türk edebiyatında yaygın olarak Hz. Peygamber’i övme maksadıyla yazılan şiirler için kullanılan bir terimdir. Bu terim, yaygın kullanımın yanı sıra diğer peygamberler, çâr-yâr, sahâbeler, on iki imam, mezhep imamları, tarikat kurucuları, Hak dostları gibi dinî hüviyeti olan şahıs ve zümreleri övmek için yazılan şiirleri de kapsamaktadır. Dinî zümreler sınıfına dâhil edilmesi gereken topluluklardan birisi de İslâmî terminolojide daha çok “ümmü’l-mü’minîn”, “ümmehâtü’l-mü’minîn” ve “ezvâc-ı tâhirât” olarak anılan Hz. Peygamber’in hanımlarıdır. Bu seçkin grubu övmek maksadıyla yazılan na‘tlar da vardır. Şimdiye kadar Hz. Peygamber’in hanımlarını konu alan edebî çalışmalar, tespit edilen edebî metinlerin sayısının azlığından dolayı daha çok Hz. Hatîce ve Hz. Âişe ile sınırlı kalmıştır. Bu çalışmada ise Hz. Peygamber’in eşlerinin tamamının methedildiği yeni na‘tlara yer verilecektir. Söz konusu na‘tlar, on dokuzuncu yüzyılın velut müelliflerinden İsmâil Sâdık Kemâl’e (ö. 1892) aittir. İsmâil Sâdık Kemâl, birçok eser kaleme almış bir müellif olmanın yanı sıra kalemiyye sınıfına da mensuptur. Bu intisap gereği birçok resmî görev yapmıştır. Eserlerinden tefsir, hadis, fıkıh, kelâm gibi İslâmî ilimlere vukufiyeti açıkça fark edilen şairin Arapça ve Farsçaya da hâkim olduğu görülmüştür. Ayrıca tarih düşürme ve ebced ilmiyle oldukça ilgilenmesinden dolayı sık sık tarih düşürmüştür. Tarih düşürmelerde, büyük bir aşkla bağlandığı Düğümlü Baba olarak şöhret bulan Amasralı Hacı Hâfız Mustafa Efendi’ye (ö. 1866) yer vermiştir. Eserlerinde Düğümlü Baba’ya sıkça atıfta bulunmuş ve her fırsatta onun ölüm yılına tarih düşürmüştür. Çalışmanın üzerine bina edildiği na‘tlarda da bu eğilim, vazgeçilmez bir usul olarak uygulanmıştır. Yazılan hemen her beyitte Düğümlü Baba’nın vefat yılı olan 1283/1866’ya tarih düşürülmüştür. Müellifin en hacimli teliflerinden birisi de dokuz ciltten oluşan Zikr-i Ashâb-ı Küllî’ adlı eseridir. Bu eser, İbnü’l-Esîr’in Arapça kaleme aldığı sahâbe biyografisi mahiyetindeki Üsdü’l-gâbe fî ma’rifeti’s-sahâbe adlı eserinin manzum tercümesi niteliğindedir. İki nüshası tespit edilen eserin birinci nüshası, Millî Kütüphane’de 06 Hk 158/1(1-9) demirbaş numarasıyla, ikincisi ise Süleymaniye Kütüphanesi Düğümlü Baba Koleksiyonu’nda 632, 635, 639, 630, 640, 633, 641, 631 ve 642’de kayıtlıdır. Ezvâc-ı tâhirâtla ilgili na‘tlar, Zikr-i Ashâb-ı Küllî’nin dördüncü cildinin 1166-1176 sayfa aralığı ile yine müellife ait olan 627 numaralı nüshanın 83a-85a varakları ile 117-118. sayfalarında bulunmaktadır. Bu ciltlerde ezvâc-ı tâhirâtla ilgili on dört na‘ta yer verilmiştir. İlk on iki na‘tın her birinde ezvâc-ı tâhirâttan biri tavsif edilmiştir. On üçüncü na‘tta her bir zevce ile ilgili na‘tlar özetlenmiş ve on dördüncü şiirde zevce statüsü kazanmamış veya bu durumun ihtilaflı olduğu şahsiyetler üzerinde durulmuş, câriye statüsündeki kadınlar da tavsif edilmiştir. Na‘tlarda genel olarak ilgili ezvâc-ı tâhirâtın öncelikle adı, nesebi ve künyesi zikredilmiş; varsa önceki evlilikleri ve bu evliliklerin bitiş sebepleri ile ilgili bilgiler verilmiştir. Daha sonra Hz. Peygamber ile evlenme tarihleri ve yerleri belirtilmiş, evlilik sürecinde yaşanan önemli hadiseler aktarılmıştır. Son olarak ise vefat tarihleri ve yerleri hakkında bilgiler sunulmuştur. Hz. Peygamber eşlerinin birer “inci”, Hz. Peygamber’in eşsiz, benzersiz ve biricik olmasına atfen “dürr-i yektâ” olarak tasvir edildiği bu çalışmada; Hz. Peygamber’in hanımlarının nasıl ele alındığı, hangi biyografik detayların ve vasıfların öne çıkarıldığı, kullanılan edebî dil ve üslup tespit edilip incelenecektir. Bu inceleme yapılırken, eserin Türk İslâm edebiyatı geleneği içindeki konumunu tespit etmek ve klasik kaynaklardaki bilgilerle karşılaştırarak özgünlüğü ve bu alana katkısı araştırılacaktır. Çalışmada transkripsiyon, metin analizi, edebî tahlil ve tarihî-dinî kaynaklarla karşılaştırma yöntemleri kullanılacaktır.
Keywords : Türk-İslâm Edebiyatı, Zikr-i Ashâb-ı Küllî, İsmâil Sâdık Kemâl, Na‘t, Ezvâc-ı Tâhirât, Hz. Peygamber’in Eşleri, Hz. Hatîce, Hz. Ayşe.

ORIGINAL ARTICLE URL