Avrupa Birliği’nin Yapay Zekâ Yönetiminde Normatif Aktörlüğünün Evrimi ve Sınırlılıkları

Authors : Zelal Başak Yariş

Pages : 2411-2431

Doi:10.15869/itobiad.1732124

View : 35 | Download : 115

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Yapay zekâ yalnızca belirli bir sektörü değil, bütün ekonomik ve toplumsal yapıları dönüştürme potansiyeline sahip genel amaçlı bir teknoloji biçimidir. Bir başka ifadeyle, yapay zekâ, üretim biçimlerinden iş gücü piyasalarına, kamu yönetiminden veri güvenliğine kadar çok geniş bir alanda önemli değişikliler yaratma potansiyeline sahiptir. İşte bu nedenle yapay zekâ teknolojilerindeki gelişim sıklıkla Dördüncü Sanayi Devrimi olarak adlandırılmakta ve elektrik ve buhar gücü gibi devrimsel teknolojilerle kıyaslanmaktadır. Ancak diğer bir taraftan yapay zekâ teknolojilerinin geliştirilmesi ve uygulanması çok önemli etik, hukuki ve sosyolojik tartışmaları da beraberinde getirmektedir. Yapay zekâ teknolojisinin geliştirilmesi, kullanımı ve yaygınlaştırılması sosyolojik, siyasi ve ekonomik sonuçları itibariyle insanlar ve toplumlar üzerinde önemli sonuçlar doğurma potansiyelini de taşımaktadır. İşte bu bağlamda, mevcut çalışmanın temel amacı, Avrupa Birliği’nin yapay zekâ politikalarının düzenlenmesinde normatif aktörlüğünün gelişimi ve bu aktörlülüğün karşılaştığı sınırlılıkları analiz etmektir. Çalışma ilk olarak AB’nin yapay zekâ yönetişiminde, hem AB, hem de küresel düzeyde, etik ve normatif kuralları nasıl ve ne ölçüde belirleyebilmektedir sorusuna yanıt aramaktadır. İkinci olarak, AB’nin yapay zekâ yönetişiminde normatif rolünü kısıtlayan temel faktörleri analiz edecektir. Kuramsal olarak çalışma Manners (2002) tarafından geliştirilen Normatif Güç Avrupa kavramsal çerçevesini, Finnemore ve Sikkink (1998) tarafından geliştirilen norm yayılma teorisi ile birleştirmektedir. Bu bağlamda, çalışma özellikle normların yayılma sürecini açıklayan üç aşamaya odaklanacaktır. Söz konusu aşamalar yapay zekâ yönetişim normlarının ortaya çıkışı, normun yayılması ve normun içselleştirilmesi aşamalarıdır. Bu üçlü çerçeve çalışmanın temel eksenini oluşturacak ve AB’ hem iç, hem de dış bağlamda normatif etkisinin zaman içindeki evrimini değerlendirmek için önemli bir çerçeve sunacaktır. Çalışma Avrupa Birliği’nin ulus-üstü kurumsal yapısını kullanarak yapay zekâ yönetişiminde güçlü bir norm girişimcisi olarak öne çıktığı sonucuna ulaşacaktır. Şeffaflık, hesap verebilirlik ve insan merkezlilik gibi etik normların hukuken bağlayıcı düzenlemelere dönüştürülmesi, AB’nin küresel ölçekte normatif etkisini pekiştirmektedir. Bununla birlikte, çalışmanın bulguları AB’nin normatif aktörlüğünün etkinliğinin hem içsel yapısal sınırlılıklar hem de uluslararası politik rekabet nedeniyle önemli ölçüde sınırlandığını ortaya koymaktadır.
Keywords : Normatif Güç Avrupa, Yapay Zeka Yönetişimi, Norm Yayılımı, Avrupa Birliği, Yapay Zeka Normları

ORIGINAL ARTICLE URL