MUSTAFA ŞEVKET EFENDİ’NİN RİSALESİ IŞIĞINDA ZİHİN, HÂRİC VE NEFSÜ’L-EMR KAVRAMLARININ ANALİZİ

Authors : Murat KAŞ

Pages : 58-87

Doi:10.20486/imad.42641

View : 42 | Download : 6

Publication Date : 2014-12-13

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu makale İslam düşüncesinde klasik metinlerin anlaşılması açısından önemli bir yere sahip olan zihin, hâric ve nefsü’l-emr kavramları arasındaki ilişkiyi 19. yüzyılda yaşamış muhakkik ve müdekkik bir dersiâm olan Mustafa Şevket el-İstanbulî (ö.1875)’nin bu hususla ilgili olarak yazdığı risaleyi analiz etmek suretiyle ele almayı amaçlamaktadır. Önermelerin doğruluk düzlemi açısından mantık, bilgi ve idrak vasıtaları bağlamında epistemoloji, varlık mertebeleri açısından da ontoloji ile yakından ilgili olan bu kavramların doğru anlaşılması, özellikle Râzî sonrası tahkik devri metinlerini anlama noktasında büyük bir önem taşımaktadır. Bir idrak gücü olarak zihnin nefs, iç duyular ve mücerred akıllara kadar uzanan anlam yelpazesi, temelde önermelerin doğruluk düzlemiyle alakalı olan nefsü’l-emr kavramının faal akılla ilişkilendirilmesi, ‘hâric’ mefhumunun zihin ve nefsü’l-emr ile ilintili olarak sahip olduğu anlamlar bu kavramların hinterlandının genişliğini göstermektedir. Bu mefhumlar arasındaki ilişkinin ortaya konulması önermelerde mutabakat, zihnî varlık problemi, küllîler meselesi, ma’dum konusu, vücud-mahiyet tartışmaları, bilgi bahisleri başta olmak üzere birçok hususun tahkiki açısından da önem taşımaktadır. Bu mefhumlar arasındaki ilişkiyi ele alacağımız çalışmada zihin kavramının anlam haritasını analiz edip nefsü’l-emr ile irtibatını tahlil ettikten sonra ‘hâric’ kavramının taşıdığı anlamlara da işaret etmek suretiyle nefsü’l-emr’in ‘zihin’ ve ‘hâric’in ötesinde üçüncü bir kategori olmadığını ortaya koymaya çalışacağız.
Keywords : Zihin, hâric, nefsül emr, itibar, Mustafa Şevket Efendi

ORIGINAL ARTICLE URL