Kıraat İhtilâflarında Varyant Kavramının Kullanımına Dair Bir İnceleme

Authors : Cafer Yerlikaya

Pages : 296-311

Doi:10.35209/ksuifd.1642891

View : 58 | Download : 23

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Fransızca bir kelime olan varyant kelimesi, batılı ve günümüz araştırmacıları tarafından sıkça kullanılan bir kavram haline gelmiştir. Bu kavram, değişik bilim dallarıyla birlikte kıraat alanında yapılan birtakım araştırmalarda da kullanılmaktadır. Bu çalışmada varyant kavramının, kıraat farklılıklarını/ihtilâflarını tanımlamadaki uygunluğu ve kullanılabilirliği incelemeye tabi tutulmuştur. Fransızca’da bu terim “Bazı özellikleriyle gruptan veya ana tipten sapmış herhangi bir şey, değişken, değişim, tahavvül, tehalüf, çeşitlilik, tenevvü, değiştirmek” anlamlarına gelmektedir. Türkçe’de ise bu kavramın “değişke”, “dil içerisindeki her türlü çeşitlenme” anlamlarının yanında farklı kullanımları da bulunmaktadır. Varyant ve varyasyon terimleri, dilbilim içerisinde de dilin kullanıldığı her yerde ifade edilen sözcüklerden biridir. Dilde varyasyon, standart varyant, yerel varyasyon ve sosyal varyasyonlar olarak sınıflandırılmaktadır. Herhangi bir cümlede anlatılmak istenen şeyin, standart/resmi varyant ile olduğu gibi yerel varyasyonla da ifade edilmesi mümkündür. Bu durumda standart/resmi varyant asıl, diğer varyasyonlar tali kabul edilen asıl olmayan ifadelerdir. Bu kavramlar ise bir dil içerisinde iletişim ve çeşitliliği tanımlamak için kullanılan terimlerdir. Bu bağlam içerisinde kıraat ilminde varyant kavramının kıraatler için kullanılması, bu terimin İhtilâf ve özdeşlik açısından değerlendirilmesiyle mümkündür. İslâm âlimleri, mütevâtir kıraatlerde meydana gelen ihtilâfların tali okuyuşlar olmadığını, hepsinin asıl olduğunu ifade etmektedir. Aynı şekilde İslâm âlimleri, yedi harf kapsamındaki mütevâtir kıraatlerin, denklikte de birbirleriyle eşit ve özdeş olduğunu söylemektedir. Müsteşrikler, varyant kavramını kıraat İhtilâfları için kullanırken farklı bir bağlamda kullanmıştır. Batılı müsteşriklerden Ignaz Goldziher, Tevrat ve İncilin ilk ve son hallerinde değişiklikler meydana geldiğini; Kur’an’ın da bu duruma maruz kaldığını iddia etmiş ve bu iddiasını kıraatler üzerinden delillendirmeye çalışmıştır. O’na göre, bir asıl olan ilahi metin okunuşu vardır ve o metin de değişikliklere maruz kalmıştır. Bir de asıl olmayan metin ve kıraatler vardır ki bu kıraatler resm-i mushaf’ın harekesiz ve noktasız olması ve bazı sosyal etkenlerden dolayı ortaya çıkmıştır. O’na göre, asıl olsun veya olmasın bu metinlerin hepsi de belli bir sebepten dolayı değişikliğe uğramıştır. Goldziher, kıraat farklılıklarını izah ederken “variant-varianten” kavramlarını kullanarak, kıraatleri ister asıl isterse asıl olmasın hepsini tali okuyuşlar bağlamında değerlendirmiştir. Zira ona göre kıraat ihtilâfları ilahi kaynaklı olmayıp sosyal etkenler (sosyal varyant) veya yazının gelişmemiş olmasından kaynaklanan ve ana okuyuştan (standart varyant) ayrılan, sahâbe tarafından ihdas edilen, ilahi olmayan okuyuşlardır. Günümüzde bazı akademisyen ve araştırmacılar da bu kavramı benzer bir bağlam içerisinde araştırmalarında kullanmışlar; tarihi süreç ve yedi harf ile ilgili rivayetleri dikkate almayarak kıraat ihtilâflarını, “insanî, tarihsel ve toplumsal şartların doğurduğu sonuç” olarak değerlendirmişlerdir. Bu bağlamda çalışmamızda varyant kavramı Türkçe’deki sözlük anlamı, dilbilim ve kıraat ilmindeki kullanımı yönüyle tahlil edilmiştir. Ayrıca Goldziher gibi müsteşriklerin ve bazı akademisyenlerin, varyant kavramıyla kıraat ihtilâflarını hangi bağlam ve anlamda kullandıkları tespit edilmeye çalışılmıştır. Müsteşriklerin kullandıkları varyant kavramının, kıraat ilmi içerisindeki diğer bazı terim ve konularla ilişkisi de tahlil edilerek izah edilmiştir. Bu çerçevede varyant kavramı, “kıraatlerin sıhhat kriterleri”, “Kur’an-kıraatlerin özdeşliği”, “âhad ve şâz”, “tevâtür” ve “icmâ” gibi terim ve konularla birlikte incelemeye tabi tutulmuştur.
Keywords : Kıraat, Kur’an, İhtilâf, Özdeşlik, Varyant

ORIGINAL ARTICLE URL