‘Kelime’nin Tanımı Problemi ve İmam Birgivî’nin Konuyla İlgili Eleştirileri

Authors : Süleyman Can
Pages : 145-164
Doi:10.35209/ksuifd.1735173
View : 102 | Download : 111
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu çalışma, klasik Arap dil biliminin temel meselelerinden biri olan kelime kavramının tanımıyla ilgili ortaya çıkan sorunları, Osmanlı alimi İmam Birgivî’nin (ö. 981/1573) İmtihânü’l-ezkiyâ adlı eserindeki yaklaşımı çerçevesinde ele almaktadır. Klasik nahiv geleneğinde kelimenin tanımı, gramerle ilgili bir konu olmasının yanında dilin mahiyetine ve anlam üretme kapasitesine ilişkin mantıksal temelleri de içeren tartışma alanıdır. Kelimenin tanımındaki görüş ayrılıkları, temel dilsel birim olan kelimenin felsefi ve mantıksal sınırlarını belirlemede ciddi metodolojik sorunlara yol açmıştır. Bu bağlamda, Birgivî’nin eserindeki eleştirel yaklaşımın nahiv geleneğindeki bu sorunsallara nasıl çözümler sunduğu bir araştırma problematiği olarak karşımıza çıkmaktadır. Klasik kaynaklarda kelime tanımı genellikle lafız, vazʿ, müfred ve delâlet gibi öğeler etrafında şekillenir. Ancak bu unsurların hangilerinin tanımda yer alacağı ve nasıl yorumlanacağı konusunda alimler arasında önemli ihtilaflar doğmuştur. Zemahşerî (ö. 538/1144), Mutarrizî (ö. 610/1213), İbnü’l-Hâcib (ö. 646/1249), Beyzâvî (ö. 646/1249), Radî el-Esterâbâdî (ö. 688/1289’dan sonra), Cürcânî (ö. 816/1413) ve Molla Câmî (ö. 898/1492) gibi isimler konuyla ilgili tanımları genişletirken kimi alimler de gereksiz gördükleri unsurları çıkararak daha özlü tanımlar önermiştir. Bu tartışmalar, kelime tanımının biçimsel olmanın ötesinde anlambilimsel ve felsefi bir temele de dayandığını göstermektedir. Bu noktada Birgivî’nin yaklaşımı özgün bir çerçeve sunmaktadır. Birgivî’nin İmtihânü’l-ezkiyâ’sı, kelime tanımını mantıkî ve dil felsefesi açısından sorgulayan sistematik bir çalışmadır. Eserin ilk sayfalarında Arap dil geleneğinde kelimenin sınırlarını belirlemeye yönelik temel tartışmalar olan müstetir (gizli) zamirlerin kelime sayılıp sayılmayacağı, izâfet veya isnad yoluyla kurulan mürekkeb alemlerin (özel isim) tek kelime kabul edilip edilemeyeceği ve bazı harf ya da edatların bağımsız kelime sayılıp sayılmayacağı konusu incelenmektedir. Müstetir zamirler konusunda Birgivî, sesin cevher değil araz oluşundan hareketle fiziksel bir telaffuzdan yoksun olan müstetir zamirlerin lafız sayılamayacağını ve dolayısıyla kelime olarak değerlendirilemeyeceğini savunur. Mürekkep âlemlerde ise bu yapılar tek bir âlem işlevi gördüğünde, içerdikleri kelimelerin anlamı kaybolur ve yapının tek bir şahsı ifade eden bir anlama dönüştüğünü ifade eder. Bu nedenle bu ifadelerin birden fazla lafızdan meydana gelmesine rağmen anlamsal birlikleri sebebiyle tek kelime sayılmaları gerektiğini savunur. Bazı ek ve edatların bağımsız kelime olup olmayacağına dair tartışmada ise Birgivî üç ölçüt ortaya koyar. Bunlar sürekli anlam taşıma, içinde bulunduğu kelimeden ayrılabilme ve i‘râb alabilmedir. Örneğin tâü’t-te’nîs yapının anlamını değiştirmeden ondan ayrılabiliyor ve müennesliği sürekli olarak ifade ediyorsa, bu durumda bitiştiği kelimeden bağımsız, müstakil bir kelime kabul edilir; aksi hâlde kelimenin bir parçası sayılır. Araştırmanın amacı; Birgivî’nin kelime tanımına dair geliştirdiği teorik ve mantıksal yaklaşımları ortaya koymak, tanımda kullanılan unsurlar üzerindeki tartışmaları tahlil etmek ve bu çerçevede klasik nahiv ilminin sınırlarını irdelemektir. Bu doğrultuda İmtihânü’l-ezkiyâ detaylı biçimde incelenmiş; Zemahşerî, Mutarrizî, İbnü’l-Hâcib, Beyzâvî ve Cürcânî gibi isimlerle karşılaştırmalar yapılmıştır. Çalışma, yalnızca kelime tanımına ilişkin unsurlar, tanımın gramer ötesi kavramsal genişliği ve İmtihânü’l-ezkiyâ’daki özgün yaklaşımla sınırlıdır. Birgivî’nin diğer eserleri, yalnızca destekleyici başvuru kaynakları olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak Birgivî’nin yöntemi klasik Arap gramerinde yerleşik tanımları bütüncül ve mantıklı bir şekilde yeniden değerlendirmektedir. Ona göre tanımdan herhangi bir unsurun çıkarılması, tanımın açıklık ve kapsayıcılığını zayıflatır. Hadd-i tâm anlayışını savunan Birgivî, anlam bütünlüğünün ve mantıksal tutarlılığın korunması gerektiğini vurgular.
Keywords : Arap Dili ve Belagatı, Nahiv ilmi, Kelime, İmam Birgivî, İmtihânü’l-ezkiyâ

ORIGINAL ARTICLE URL