MUHAMMED EMİN ER’İN EL-FEYZU’L-‘ATÎK FÎ İLMİ’L-MANTIK ADLI RİSÂLESİ

Authors : Alaattin Tekin

Pages : 811-840

Doi:10.46353/k7auifd.1713594

View : 84 | Download : 201

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Muhammed Emin Er (1914-2013), son dönem Osmanlı âlimlerinden olup Diyarbakır’da doğmuş, medrese geleneği içerisinde yetişmiş ve Gaziantep ile Ankara’da ilmi faaliyetlerini sürdürmüştür. İlmî kişiliğiyle klasik İslâmî disiplinlere vakıf, velûd bir müellif olarak öne çıkan Muhammed Emin, telif ettiği eserler ve yetiştirdiği öğrencilerin yanı sıra, ulusal ve uluslararası düzeyde irşâd, tebliğ ve İslâm’a davet gibi hizmetlerle iştigal ederek Osmanlı sonrası dönemde İslâmî ilimlerin devamlılığına katkı sağlamıştır. Muhammed Emin’in en dikkat çeken çalışmaları hem medrese müfredatına hem de genel bir kesime yönelik hazırladığı Câmiu’l-mütûni’d-dirâsiyye ile Mecmû‘atu’r-resâili’d-dîniyye fî ‘ulûmi’l-muhtelife adlı eserleridir. Özellikle kendisi Câmiu’l-mütûni’d-dirâsiyye adlı eserinde, geleneksel on iki ilmi muhtasar metinler halinde derlemiştir. Bu çalışmada, araştırmamızın kapsamıyla irtibatlı olarak söz konusu derlemeden yalnızca mantık, münâzara ve âdâb disiplinlerine ilişkin risâleler incelenmiştir Mantık alanındaki katkılarını özetleyen el-Feyzü’l-‘atîk fî ‘ilmi’l-mantık adlı risâlesi, klasik mantık geleneğini pedagojik bir yaklaşımla ele alan eserlerden biridir. Özellikle Muhammed Emin’in risâlesini el-Feyzü’l-‘atîk diye isimlendirmesi etimolojik olarak mantığın antik/kadim bir ilim olması ve bu alanında eşsiz bir literatürün var olmasına atıfla bu ismi tercih etmesi şeklinde yorumlanabilir. Ayrıca el-Feyzü’l-‘atîk fî ‘ilmi’l-mantık’ın beslendiği kaynaklar, İslâm mantık literatürünün temel metinlerin olan Ebherî’nin Îsâgûcî’si ve Kâtibî’nin Şemsiyye risâlesi ile bu risâlelere yazılan şerh ve haşiyelerdir. Bu sayede metni inceleyen araştırmacı mevcut görüşlerin asırlar öncesindeki izlerini sürebilme imkânı sağlar. Eserde, mantığın ilimden hareketle tasavvur ve tasdik olarak belirlenmesi ve tasavvur bölümünde beş tümel ile tanım konusu, tasdik bölümünde ise önermeler ve önermeler arası ilişkiler ile kıyas konusu incelenmektedir. Akabinde beş sanat olarak bilinen burhân, cedel, hitâbet, şiir ve mugalata kısa bir şekilde ele alınmaktadır. Tüm bu konular çerçevesinde mantığı öğrenmenin asıl amacı burhâna yani yakînî bilgiye vakıf olmaktır. Ayrıca kendisinin burhân, cedel, hitâbet, şiir ve mugalata olarak bilinen beş sanatı Kur’ân-ı Kerîm’deki Nahl Suresi 125. ayetiyle ilişkilendirerek epistemolojik bir temele oturtması dikkat çekicidir. Bu hususlar dikkate alındığında metnin genel çerçevesinin oluşmasında Îsâgûcî ve Şemsiyye metinleri ve bunların daha iyi anlaşılması adına ortaya konan şerh ve haşiyelerin esas alındığı; genel işleyiş açısından ise Şemsiyye’nin konu sıralamasına riayet edildiği söylenebilir. Fakat metin öğretici düzeyde ele alındığı için modalite konusuna, önermenin dörtlü yapısı ile bunlara dönük genel tartışmalara, kıyasın eklentileri olan bileşik kıyaslar, hulfî kıyas, tümevarım ve analoji gibi konular ile yakînî olmayan öncüllere değinmemiştir. Bununla birlikte Muhammed Emin’in, dâl ile delil arasında bir farkın olduğunu belirtmesi, müfret lafızları altı kısımda incelemesi, eksik betimsel tanımın beş farklı açıdan yapıldığına dikkat çekmesi, önermeleri niceleyici edatlar üzerinden aktarması ve kıyasların dört şeklini belirtip tüm modlarına örnek vermesi gibi hususlar eserinde dikkat çeken yaklaşımlardır. Muhammed Emin el-Feyzü’l-‘atîk fî ‘ilmi’l-mantık eseri netice itibarıyla, yeni başlayan ve orta düzeydeki talebelerin ne kısa ne uzun olan ana metne bağlı kalarak rahat bir şekilde mantığa dair meselelere vakıf olabileceği gibi bu alanda ilerlemek isteyenler için de ileri düzey metinleri anlama konusunda kapı araladığını söyleyebiliriz. Söz konusu tespit, müellifin mantık alanına hem kavramsal hem de bibliyografik düzeyde hâkimiyetini, ayrıca bu birikimi medrese tedrisatında talebelerine aktardığını ortaya koyması yönüyle mühimdir. Netice itibariyle Muhammed Emin Er’in çalışmaları, Osmanlı medrese geleneğinin son temsilcilerinden biri olarak klasik metinleri öğretici bir üslûpla yeniden yorumlaması ve mantık ilmini teorik-pratik dengesi içinde sunması bakımından önem taşır. Eserleri, İslâm mantık tarihinde şerh ve haşiye geleneğinin devamlılığını gösterirken, öğrenci odaklı pedagojik yaklaşımıyla günümüz ilmî çalışmalarına metodolojik bir model sunmaktadır.
Keywords : Mantık, Şemsiyye, Şerh, Muhammed Emin Er, el-Feyzü’l-‘Atîk fî ‘İlmi’l-Mantık.

ORIGINAL ARTICLE URL