TEFSİRLERDE MİTOLOJİ KULLANIMININ KÖKLERİ: KAFDAĞI FİGÜRÜ ÖRNEĞİ

Authors : Muhammed Hayri Şahin

Pages : 709-735

Doi:10.46353/k7auifd.1742571

View : 142 | Download : 114

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Tefsir tarihine bakıldığında, Kur’an’ı anlama sürecinde başvurulan harici verilerden biri olarak İsrâiliyyât önemli bir yer tutmaktadır. İsrâiliyyât kavramı tanımlanırken hem Tevrat kaynaklı bilgiler hem de mitolojik unsurlar bu kapsam içinde değerlendirilmektedir. Ancak İsrâiliyyât çalışmalarında genellikle Tevrat merkezli veriler üzerinde yoğunlaşılmış; Arapların kendi coğrafî ve tarihî kültürlerine ait unsurlar ile mitolojik ögelerin akademik olarak incelenmesi yeterince gerçekleştirilmemiştir. Bu çalışma, tefsirlerde mitolojik unsurların varlığını ve bu unsurların tefsire dahil edilme gerekçelerini ele almakta; özel olarak da Kafdağı figürüne odaklanmaktadır. Çalışmanın amaçlarından biri, İsrâiliyyât kapsamında mitolojik verilerin de bulunduğu gerçeğine dikkat çekmektir. Ayrıca, tefsirlerdeki İsrâiliyyât’ı ele alan araştırmaların değerli olduğu kabul edilmekle birlikte, bu çalışmaların genellikle İsraili rivayetlere ve bu rivayetlerin nakil sürecine eleştirel bir bakışla yaklaştığı, hatta zaman zaman bu eleştirilerin oldukça sertleştiği gözlemlenmektedir. Halbuki tarihî metinlerin günümüz bilgi, birikim ve perspektifleriyle değerlendirilmesi, akademik çevrelerde anakronizm olarak tanımlanmakta ve doğru bir yöntem olarak görülmemektedir. Bu bağlamda çalışmanın bir diğer amacı bazı ayetlerin tefsirinde kullanılan mitolojik Kafdağı figürü anlatılarının, kültürel ve sosyolojik arka planını ortaya koymaktır. Zira bu surette dönemin zihin dünyası keşfedilecek ve bu doğrultuda daha isabetli, nesnel ve tutarlı değerlendirmelere zemin hazırlanacaktır. Ayrıca, Kafdağı anlatılarının tefsir literatüründeki tarihsel varlığı araştırılmış; figür hakkındaki yorum farklılıkları karşılaştırmalı biçimde ele alınmış ve mezkûr anlatıların tefsirlere nasıl girdiği mevcut bulgular üzerinden analiz edilmiştir. Bu çalışmanın sonucunda, İsrâiliyyât’ın tefsirdeki yorumuna dair yapılan araştırmaların çoğunlukla Tevrat merkezli rivayetler etrafında şekillendiği, ancak mitolojik ögelere ilişkin yeterli çalışmaların yapılmadığı tespit edilmiştir. Diğer önemli bir bulgu ise, Kafdağı anlatılarının tefsirlere dahil edilmesinde birden fazla etkenin rol oynadığıdır. Öncelikle, İslâm öncesi Arap toplumunda kıssa anlatıcılığının yaygınlığı, Kur’ân’ın, mesajlarını bu yöntemle aktarması, Hz. Peygamber’in sahâbeye Kur’ân’ı öğretirken Kur’an harici kıssalara yer vermesi gibi nedenlerle, müfessirlerin mitolojik ögelere rahatlıkla yer verdikleri değerlendirilmiştir. Ayrıca, “büyük bir dağ” anlayışının toplumda kökleşmiş olması ve dünyanın küresel biçiminin ancak çok sonraları kabul edilmesi, mezkûr anlatıların tefsirlerde yer bulmasına zemin hazırlamıştır. Ayrıca Kafdağı anlatılarının çoğunlukla, tefsir otoritelerinden biri olan İbn Abbâs’a nispet edilmesi, bu anlatıları akıl dışı ya da bilimsel verilerle uyumsuz bulan müfessirler üzerinde bile önemli bir etki bırakmıştır. Bu nedenle kimi müfessirler bu anlatıları doğrudan reddetmek yerine, onları yeniden yorumlamayı tercih etmiş; kimileri ise reddetmek için uzunca gerekçeler sıralamışlardır. Sonuç olarak, Kafdağı anlatılarına dair tefsirlerde yapılan çalışmalar bulunsa da bu anlatıların neden tefsir literatürüne girdiğine dair ayrıntılı bir araştırma yapılmamıştır. Bu çalışma, Kafdağı özelinde, mitolojik unsurların tefsirlere girmesinin, toplumda yaygın olan kıssa kültürü, yüce, ulaşılmaz ve kutsal bir dağ fikrinin yerleşikliği, sahâbîlerin sonraki müfessirler üzerindeki otoritesi ve dünyanın küre şeklinde olduğu görüşünün geç kabul edilmesi gibi sebeplerle günümüze dek devam ettiğini ortaya koymuştur. Nitekim, günümüzde hâlen “düz dünya” teorilerinin varlığı bu konunun anlaşılması açısından dikkat çekici bir örnektir. Bu bulgular doğrultusunda, İsrâiliyyât araştırmalarında mitolojik unsurlara yönelik daha detaylı çalışmalar yapılması gerektiği açıkça ortadadır. Ayrıca, tefsirde İbn Abbâs rivayetlerinin etkisini konu edinen akademik çalışmalar da önem arz etmektedir. Dahası, tarihî metinlerin sadece çağdaş akıl yürütmeler, kültür ve bilimsel bilgiyle değerlendirilmesi ve erken dönem âlimlerine, bilgi eksikliği veya zühdî zafiyet gibi haksız eleştiriler yöneltilmesi, akademik etikle çelişmektedir. Doğru olan, erken dönem müfessirlerini değerlendirirken, onların içinde bulundukları tarihi, sosyolojik ve kültürel bağlamı dikkate alarak onların zihinsel çerçevelerini anlamaya yönelik çabalar gerçekleştirmektir.
Keywords : Tefsir, İsrâiliyyât, Mitoloji, Kafdağı, Rivayet

ORIGINAL ARTICLE URL