Siyâsetnâme-Nasihatnâme Literatüründe Mezâlim Düşüncesi
Authors : Dursun Karaman
Pages : 366-398
Doi:10.64270/kider.1792023
View : 147 | Download : 200
Publication Date : 2025-12-27
Article Type : Research Paper
Abstract :İslam fıkıh ve siyaset düşüncesinde mezâlim özellikle siyasî-fıkhi ahkamı konu edinen metinler içerisinde yer verilmiştir. Mezâlim kadı mahkemesinden daha geniş yetki sahasına ve farklı dava prosedürü ve ispat yöntemlerine sahip bir yargı kurumu olarak görülmüştür. Bu bağlamda mezâlim ‘kamu hizmeti aksaklıklarının, devlet görevlilerinin vazife ve yetkileri kapsamındaki ihmal ve suiistimallerin denetim ve yargılamasını yapan, diğer yargı müesseseleri tarafından tenfiz edilemeyen kararları tenfiz eden ve taraflar arasındaki anlaşmazlıkları karara bağlayan özel yetkili karakteristik bir yargı müessesesi’ şeklinde tanımlanabilir. Bununla birlikte İslam fıkıh ve siyaset düşüncesini oluşturan farklı telif türleri mezâlime farklı açılardan yaklaşmış ve onun farklı yönlerine vurgu yapmıştır. İslam hukuk ve siyaset düşüncesi içerisinde mezâlime yer veren telif türleri ahkâm-ı sultâniyyeler, siyâset-i şer‘iyyeler ve daha çok edep literatürü kapsamında değerlendirilen siyâsetnâme-nasihatnâme eserleridir. Mezâlimin genel kapsamı modern çalışmalarda ahkâm-ı sultâniyye, siyâset-i şer‘iyyeler ve tarihi kaynaklar üzerinden belirlenmeye çalışılmış olup siyâsetnâmelerdeki bilgiler çoğunlukla ihmal edilmiştir. Oysa siyâsetnâmeler bu konuda müstakil bir çalışmayı hak edecek kadar kıymetli verileri içinde barındırmaktadır. Bu çalışma, mezâlim kurumunu hem müstakil bir başlık altında ele alan hem de farklı başlıklar altında işleyen siyâsetnâme literatüründe mezâlimin ele alınış biçimini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş olup, siyâsetnâme–nasihatnâme literatürünün mezâlim konusuna yaklaşımı içerik ve kavram analizi yöntemiyle incelenmektedir. Siyâsetnâmelerde mezâlim halkın şikayetlerini yöneticiye ulaştırabilmesini, yöneticinin de devletin ve halkın ahvalinden haberdar olmasını ve adil bir yönetim sergilemesini sağlayan araç olarak resmedilir. Bu bağlamda mezâlim diğer literatürlerden farklı olarak en geniş anlamda yöneticinin halkın şikayetlerini dinlemesi ve adalet tevzi etmesinin bir temsili hüviyeti üzerinden ele alınır. Neticede siyâsetnâme metinleri mezâlimi teorik-hukuki bir zeminden öte ahlaki ve siyasi bir zeminde ele alarak diğer literatürlerden farklılaşmaktadır.Keywords : Mezâlim, Adalet, Siyâsetnâme, Ahkâm-ı Sultâniyye, Dâire-i Adâlet
ORIGINAL ARTICLE URL