Özbek Türkçesinde Miratif (Beklenmeyen Bilgi) Kategorisi

Authors : Bahar Türkyılmaz

Pages : 507-544

Doi:10.51531/korkutataturkiyat.1458860

View : 105 | Download : 89

Publication Date : 2024-04-28

Article Type : Research Paper

Abstract :Türkiye Türkçesine şaşkınlık, hayret, hayranlık, sürpriz, beklenmediklik veya beklenmeyen bilgi kavramları ile aktarabileceğimiz admirative/mirative/miratif kategorisi konuşurun ya da muhatabın daha önce farkında olmadığı, var olan algısıyla çatışacak kadar yeni, beklenmedik, sürpriz bir bilgiyle karşılaşması ve bu beklenmedikliğin karşısında da genellikle şaşkınlık ifadesiyle kodlanan dil bilimsel bir kategoridir. İlk çalışmalarda kanıtsallık içerisinde pragmatik bir uzantı olarak değerlendirilen miratif kategorisi özellikle DeLancey’in çalışmalarıyla birlikte ayrı bir kategori kimliği kazanmış ve pek çok araştırmacı tarafından da çeşitli dillerde tespit edilmiştir. Bu çalışmada Özbek Türkçesinin miratif sistemi üzerinde durulmuş ve Özbek Türkçesinde miratif kategorisini işaretlemek üzere sınır sonrasılık (postterminal) biçimleri -ib(di) ve -gan ile ekan ve emish yapıları ekseninde bir inceleme yapılmıştır. İnceleme için toplamda otuz yedi eser taranmış olup taranan eserler 1936 ile 2022 yılları arasından seçilmiştir. Tarama sonucunda ise otuz yedi eserin yalnızca on üçünde miratif kodlama tespit edilebilmiştir. İncelemede elde edilen bulgulara göre özellikle enklitiklerin dil bilgisel ayırt ediciler şeklinde miratif anlamları kodlayabildiği, en çok kodlamanın ekan yapısıyla gerçekleştirildiği, -ib(di) biçimbiriminin -gan’a nazaran kodlamada daha fazla tercih edildiği, belirli fiillerin içerik olarak miratif anlama yatkın olduğu görülmüş ve ayrıca çeşitli sözlüksel araçların da cümlede yer alan miratif anlamı görünür kıldıkları saptanmıştır.
Keywords : Özbek Türkçesi, sürpriz, enklitik, ünlem, miratif

ORIGINAL ARTICLE URL