Zımnî Vaz‘ Teorisi: Mahiyeti, Literatüre Girişi ve İsâmüddîn el-İsferâyînî’nin Yaklaşımı

Authors : Akın İşleme
Pages : 229-250
Doi:10.15370/maruifd.1750600
View : 198 | Download : 113
Publication Date : 2025-12-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Vaz‘ın mahiyetine ve etrafında şekillenen meselelere dair ilk müstakil çalışma, Adudüddîn el-Îcî’nin (ö. 756/1355) er-Risâletü’l-vaz‘iyye adlı risalesidir. Îcî, daha önce dil, mantık ve fıkıh usulü gibi farklı alanlarda dağınık biçimde ele alınan vaz‘ ile ilgili konuları derleyerek, oldukça özlü bir şekilde ele almıştır. Her ne kadar Îcî’nin vaz‘ risalesinde doğrudan yer almasa da, risalenin erken dönem şerhlerinde tartışılan meselelerden biri de zımnî vaz‘ meselesidir. Bu mesele ilk olarak Teftâzânî (ö. 792/1390) tarafından gündeme getirilmiştir. Teftâzânî, dildeki anlamlı lafızların yalnızca anlamlarını göstermekle kalmayıp, aynı zamanda kendilerini de göstermek üzere zımnî bir vaz‘ ile vaz‘ edildiklerini ileri sürmüştür. Teftâzânî’nin zımnî vaz‘ teorisine, ilk ve en güçlü itiraz Seyyid Şerîf el-Cürcânî (ö. 816/1413) tarafından yöneltilmiş ve bu teori onun tarafından kesin bir dille reddedilmiştir. Zımnî vaz‘a ilişkin mezkûr iki alimin görüşleri, erken dönem vaz‘ eserlerinde ele alınarak incelenmiştir. Bu bağlamda zımnî vaz‘ konusunu vaz‘ literatüründe etraflı şekilde ele alan ve tartışan önemli isimlerden biri de İsâmüddîn el-İsferâyînî’dir (ö. 951/1544). O, ilk olarak lafızların kendi zatlarını göstermesi durumunun imkânını tartışmış; bu çerçevede Teftâzânî’nin geliştirdiği zımnî vaz‘ teorisini kabul etmemiştir. Ardından, Seyyid Şerîf’in söz konusu teoriye yönelik itirazlarını tahlil etmiş ve bu itirazlara yöneltilebilecek muhtemel eleştirilere cevaplar geliştirmiştir. Böylece, zımnî vaz‘ tartışmasında Seyyid Şerîf el-Cürcânî’nin tarafında yer almıştır. Zımnî vaz‘ın imkânına dair tartışma, meseleye taraf olan isimlerin dile bakışlarının tespitine ilişkin ipuçları taşımaktadır. Nitekim zımnî vaz‘ın ispatı sadedinde delil olarak, Râdiyyüddîn el-Esterâbâdî (ö. 688/1289’dan sonra) gibi dilcilerden aktarılan görüşler, meselede dilci perspektifin esas alınması durumunda zımnî vaz‘ın imkânına kapı aralamaktadır. Ancak bu teoriyi reddeden Seyyid Şerîf el-Cürcânî gibi otoriteler ise dile mantıki bir düzlemden yaklaştıkları için zımnî vaz‘ın imkânını kabul etmemektedirler. Bu bağlamda, makalede zımnî vaz‘ın bir teori olarak ortaya çıkışı, vaz‘ literatürüne bir mesele olarak girişi ve bu literatürün önde gelen isimlerinden İsâmüddîn el-İsferâyînî’nin konuya dair görüşleri incelenip tartışılacaktır. Böylelikle, meselenin İsâmüddîn el-İsferâyînî’ye kadar uzanan gelişim süreci de ortaya konmuş olacaktır.
Keywords : Vaz‘, Zımnî Vaz‘, İsâmüddîn el-İsferâyînî, Teftâzânî, Seyyid Şerif el-Cürcânî

ORIGINAL ARTICLE URL