Mehmed b. Ali’nin “Tercüme-i Cedīde fī’l- Havāssi’l- Müfrede” Adlı Eserine Dair Yeni Bir Değerlendirme

Amaç: Hayatı hakkında ayrıntılı bilgiye sahip olmadığımız Mehmed b. Ali’nin (1691’de sağ) Terceme-i Cedīde fī’l- Ḫavāṣṣi’l- Müfrede” adlı eserinin yapılmış iki ayrı neşrinin eleştirel bir şekilde değerlendirilmesi, tercümeye kaynaklık eden eserin tespit edilmesi ve esere dair yeni bir değerlendirme yapılması amaçlanmıştır. Yöntem: Araştırma Mart-Ekim 2024 tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir. Eserin bilinmeyen başka nüshalarının olup olmadığının tespiti için yurtiçi ve yurt dışı kütüphanelerine ait katalog ve veri tabanı taraması yapılmıştır. Tespit edilen yeni nüshalar ve esere kaynaklık ettiği düşünülen kitap üzerinden metnin ve bitkilere ait resimlerin karşılaştırılması yapılmıştır. Ayrıca tercümenin yapıldığı dönem göz önünde bulundurularak eser içeriği incelenmiştir. Bulgular: Eserin bilinen bir yazma nüshası ve bir taş baskısına ek olarak, bir yazma nüshası ve üç taş baskısı daha bulunmuştur. İtalyan botanikçi ve hekim Castore Durante’nin (ö. 1590) Herbario Novo adlı eserinin tercümeye kaynaklık ettiği tespit edilmiştir. Kaynak ve tercüme eserin bitkilere dair verdikleri bilgilerin başlıkları birbirine yakın olmakla birlikte, bitkilere ait resimler de özdeş denilebilecek benzerlikler içermektedir. Sonuç: Eserin müellif nüshası tespit edilememiştir ve mevcut nüshaları arasında ciddi farklılıkların bulunduğu tespit edilmiştir. Bu bağlamda mevcut metin neşirleri tek bir nüshaya dayandığı için ciddi eksiklikler barındırmaktadır. Ekonomik nedenlerle tercüme yapan müellif, çağdaşı olan literatürde bulunan yeni hastalıklara ve uygulamalara dair bilgilerden haberdar olmakla birlikte, tercümesinde tıp alanındaki yeni gelişmeleri takip etmeyi değil, yabancılardan bitki alımını engellemek için İstanbul’da bulunan bitkileri tanıtmayı öncelemiştir.