Büyük dil modellerinin kültür-bağımlı Türkçe kalıp sözleri İngilizceye aktarma yeterliliği üzerine bir inceleme

Authors : Turgay Sebzecioğlu, Bahar Koç

Pages : 119-141

Doi:10.30783/nevsosbilen.1753223

View : 664 | Download : 533

Publication Date : 2025-12-07

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışmada, Büyük Dil Modellerinin (BDM) kültür-bağımlı Türkçe kalıp sözleri İngilizceye aktarabilme yeterliliği incelenmiştir. ChatGPT-4o, Gemini 2.5 Flash A ve Claude 3.7 Sonnet gibi yaygın kullanılan yapay zekâ modelleri aracılığıyla “iyi saatte olsunlar”, “elemtere fiş kem gözlere şiş”, “el öpenlerin çok olsun” ve “ayıptır söylemesi” gibi kültür-bağımlı kalıp sözlerin çeviri kapasiteleri değerlendirilmiştir. Çeviriler; sadakat, okunabilirlik, kabul edilebilirlik, anlam kaybı, yerelleştirme, eşdeğerlik gibi yaygın çeviri ölçütlerine göre çözümlenmiş; yönlendirici girdilerle yapılan çeviriler model çıktılarının kültürel duyarlılık düzeylerini ortaya koymuştur. Bulgular, yüzeysel anlam aktarımında modellerin yeterli olduğunu, ancak örtük anlam, ironi, kalıplaşmış kültürel söylem, toplumsal norm ve tabu gibi unsurlarda göze çarpan yetersizlikleri bulunduğunu göstermiştir. ChatGPT, anlam, bağlam ve işlevsel eşdeğerliği korumada en başarılı model olarak öne çıkarken; Gemini ve Claude gibi modellerde biçimsel doğruluğa odaklanan ancak söylemsel doğallık ve kültürel incelik açısından sınırlı kalan çeviri tercihleri, yüzeysel aktarımlara ve yer yer bağlamdan sapmalara neden olmuştur. Bu nedenle, kültürel ögelerin bağlama duyarlı biçimde aktarımı için, işleve odaklı çok katmanlı çeviri stratejileri, kültürel verilerle ince ayar yapılmış sistemler ve insan çevirmen desteğiyle denetlenmiş yaklaşımlar gerekmektedir.
Keywords : Türkçe, Kalıp söz, Yapay zekâ, Büyük dil modeli, Çeviri

ORIGINAL ARTICLE URL