Kıraatlerde Lehçe ve Şiirle İhticâcın İmkânı: et-Tahrîr ve’t-Tenvîr Özelinde İbn Âşûr’un Hüccet Anlayışı Üzerine Bir İnceleme

Authors : Mustafa Hatipoğlu, Alim Hatip

Pages : 775-798

Doi:10.17120/omuifd.1746137

View : 279 | Download : 298

Publication Date : 2025-12-29

Article Type : Research Paper

Abstract :Arapların dil kullanımlarını yansıtan lehçe ve şiir verileri, kıraatlerin temellendirilmesi (ihticâc) hususunda kıraat âlimlerinin başvurduğu dilbilimsel imkânlar arasında yer almaktadır. İbn Âşûr (öl. 1970) da et-Tahrîr ve’t-tenvîr adlı tefsirinde ortaya koyduğu ihticâc faaliyeti kapsamında lehçe ve şiir verilerinden istifade eden bir müfessirdir. Bu makalede, kıraatleri lehçe ve şiir birikimi üzerinden temellendirmesi bakımından İbn Âşûr’un tefsirindeki kıraat-dilbilim ve yorum faaliyeti incelenmiş, bir ihticâc metodolojisi takip edip etmediği araştırma konusu yapılmıştır. Henüz doğrudan inceleme konusu yapılmayan bu husus özelinde; betimleme, tümevarım ve örnekleme yöntemlerine başvurulan bu makale ile İbn Âşûr araştırmalarına kıraat ilmi özelinde yeni bir çerçeve sunulması hedeflenmektedir. İbn Âşûr, ihtiva ettikleri tüm farklılıklar bakımından sahîh kıraatlerin mevsûkiyetini temel hareket noktası olarak benimsemektedir. Kıraatleri lehçelerle ilişkilendirerek onları dilbilim alanına dahil addeden İbn Âşûr, dilbilim kurallarından hareketle yapılan kıraat eleştirilerinde, dilbilimin lehçe ve şiir gibi dallarının bazı hususiyetleri bakımından ihmal edildiğini düşünmektedir. Onun idealindeki kıraat kritiği, dilbilimin yalnızca kıyas ağırlıklı dalları değil -lehçe ve şiir gibi naklî yönleri de dahil- bütün alanları bakımından gerçekleştirilmesi gereken bir ihticâc/temellendirme faaliyetidir. Dilbilimin muhtelif alt dallarının yalnızca belli başlı kural ve kullanımları değil bütünüyle hüccet verisi olarak kabul edilmesi, onun ihticâc metodolojisinin en önemli yönünü ve ilkesini teşkil etmektedir. Nitekim İbn Âşûr’un bütün alt dalları ve geniş bir kural-kullanım havuzuyla birlikte dilbilimi dikkate alarak yaptığı kıraat savunusunda, salt tenkit ağırlıklı kıraat eleştiri tarzını aşmaya çalıştığı görülmektedir. Söz konusu ihticâc metodolojisi özelinde İbn Âşûr’un kıraat anlayışının ele alınmasıyla, klasik dilbilim ve kıraat birikiminin disiplinler arası bir boyutta modern dönemdeki etki ve sürekliliğinin tespit edilmesi amaçlanmaktadır. Öte yandan İbn Âşûr’un kıraat farklılıklarını lehçe-şiir birikimi üzerinden temellendirmesi, kıraatlerde ihticâc faaliyetinin modern dönem tefsir literatüründeki iz düşümünü yansıtması bakımından önem arz etmektedir.
Keywords : Kıraat, Tefsir, İbn Âşûr, İhticâc, Lehçe, Şiir

ORIGINAL ARTICLE URL