Teolojik Dil ve Anlamın Gerilimi: Eş‘arîlikte Tanrısal Aşkınlıkla Dilin Sınırları Arasında Bir Arayış

Authors : Enes Er

Pages : 601-616

Doi:10.17120/omuifd.1753843

View : 200 | Download : 180

Publication Date : 2025-12-29

Article Type : Research Paper

Abstract :Tanrısal aşkınlık ile insan dilinin sınırlı yapısı arasındaki gerilim, modern felsefi tartışmalarda olduğu gibi klasik İslam düşüncesi bağlamında da incelenebilir. Eş‘arîlik, Tanrı’nın mutlak birliğini korumakla birlikte O’nu anlama çabasını belirli ilkeler çerçevesinde mümkün kılan bir yaklaşım geliştirmiştir. Bu çerçevede makalede önce teolojik dilin ontolojik sorunu ele alınmış, aşkın olanı beşerî kavramlarla ifade etmenin doğurduğu paradoks tartışılmıştır. Ardından, yalnızca naslarda yer alan isim ve sıfatların kullanılmasını, mahiyet tartışmalarından kaçınılmasını öngören tevkîfîlik ilkesi analiz edilmiştir. Bu ilke, anlamı koruma ve antropomorfizm tehlikesini önleme işlevi taşır. Daha sonra, zât–sıfat ilişkisi “ne ayn ne gayr” formülü üzerinden incelenmiş, bu formülün Eş‘arîlik açısından hem kadimlerin çokluğu problemini hem de sıfatların inkarı tehlikesini bertaraf eden bir denge unsuru olduğu ortaya konmuştur. Bu yaklaşım, dilin temsil gücünü sınırlandırırken imanî tasdiki merkeze alan bir anlam stratejisi kurar. Makalenin son bölümünde Eş‘arî düşünce, Wittgenstein’ın dil felsefesiyle karşılaştırılmıştır. Wittgenstein’ın “söylenemez ama gösterilebilir” ilkesi, Eş‘arîliğin sıfatlar aracılığıyla işaret etme fakat keyfiyetini açıklamama tutumuyla yapısal bir benzerlik göstermektedir. Her iki yaklaşım Tanrı hakkında konuşmayı mümkün kılmakla birlikte, bu konuşmanın insan deneyimi ve aklı tarafından kuşatılamayacağını vurgular. Sonuç olarak Eş‘arîlik, Tanrı hakkında konuşmayı mümkün kılan ama temsile izin vermeyen, anlamı tesis eden ama bu anlamın aşkınlığına zarar vermeyen özgün bir teolojik dil anlayışı ortaya koyar. Bu anlayış, kelamı kuru bir akıl yürütme olmaktan öte, imanî sorumlulukla dengelenmiş bir anlam disiplini haline getirir. Çalışma, kelam literatüründe din dili konusuna Eş‘arîlik özelinde özgün bir katkı sunarak, bu alandaki önemli bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.
Keywords : Kelam, Eş‘arîlik, Tanrısal Aşkınlık, Teolojik Dil, Beşerî Dil.

ORIGINAL ARTICLE URL